Inleiding.

Bij het opstellen van een verklarende woordenlijst over porselein schilderen zijn er een aantal zaken die je direct kunt omschrijven.

Technische handboeken leverden verdere basis informatie op.

Maar enkele oudere uitdrukkingen vergden nazoekwerk.

Want wat is bijvoorbeeld een Hoppesteyn rand.

Na enig zoeken bleek Jacob Hoppesteyn van 1690-1773 meester plateelbakker van het “Moriaenshoofd”in Delft te zijn geweest.

De verfijnde blader-randen aan voet en hals van vazen worden Hoppesteyn randen genoemd.

Ook een “proen” kostte moeite om te vinden dat het de voorloper van de triangel is.

Compleet is dit ABC natuurlijk bij lange na niet.

Tevens is over elk onderwerp meer te vertellen. Maar dat is niet de opzet van dit “Porselein schilders ABC”.

Regelmatig zullen nieuwe onderwerpen worden toegevoegd.

Henk de Vries.

©2005/6/7/8/9/10.

H. de Vries, Kerklaan 12, 7311 AE Apeldoorn.

☎ 055 5787939 E-mail henkdvr@zonnet.nl

Bijgewerkt januari 2010

Alle informatie is vrij voor niet commercieel persoonlijk gebruik, zonder enige aansprakelijkheid voor schade door enigerlei toepassing.

A

Aanmelden

Verwoede porseleinschilders melden zich natuurlijk aan als lid van het

Porselein Schilder Genootschap.

Zie: www.porseleinschildergenootschap.nl

Aanhechten

Het aanhechten of vastbakken van werkstukken aan de ovenplaten kan voorkomen worden door de ovenplaten in te smeren met aluminium- of magnesium- oxide poeder aangemaakt met water. Magnesium oxide heeft een smeltpunt van 2800°C, aluminium oxide heeft een smeltpunt van 2050°C. Na drogen blijft er een dun laagje poeder op de platen achter die het aanhechten van werkstukken tegen gaat. Van belang als men zelf gaat glazuren en bij het branden van glas.

Aanmaken

Porseleinverfpoeder moet met een vloeistof gemengd worden om met een penseel te kunnen verwerken. Deze vloeistof, medium genoemd, is afhankelijk van de toepassing.

Bij het schilderen op de rauwe scherf (onderglazuur schilderen) kan water of suikerwater gebruikt worden.

Bij het opglazuur schilderen moet een enigszins kleverige vloeistof gebruikt worden. Ingedikte terpentijn (Dicköl, fat oil,essence grasse) en Copaiva balsem worden van oudsher gebruikt, met voor het langer open houden toevoegingen van kruidnagel-, anijs-, lavendel-, rozemarijn-, en andere etherische oliesoorten.

Minerale olie of paraffine (basis voor open olie) en glycerine zijn niet drogend. Er zijn nu ook waterbasis mengsels met Arabisch gom, dextrine, dextrose, suikers, alcohol en glycol. Met toevoeging van glycerine voor het langer open houden.

Aanmaken op tegel of glasplaat

Om de verf goed met het medium te mengen en mogelijke korrels te verfijnen wordt dit op een geglazuurde porseleinen tegel of matte glasplaat gedaan. Met een stevig paletmes wordt de verf en het medium goed gemengd tot tandpasta dikte. Sommigen geven de voorkeur aan een porselein of glas vijzel of een afgeronde agaatsteen om aanwezige korrels fijn te wrijven. Bij de huidige goede kwaliteit verf is dat meestal niet meer nodig.

Aardewerk klei en glazuur

Aardewerk klei is zeer variabel van samenstelling; ca 30-65% ball klei, 15-25% kaolien, 5-35% flint, 0-10% krijt, 0-25% pegmatiet. Baktemperatuur 1080-1120°C. De uitzetting coëfficiënt is duidelijk verschillend van porselein. Daarom is er speciale glazuur voor aardewerk. Als glazuur en ondergrond niet overeenkomen wat betreft uitzetting ontstaan scheuren in het glazuur. Voor het opglazuur schilderen van aardewerk is dit geen probleem mits langzaam opgewarmd en afgekoeld wordt omdat het minder sterk is dan porselein.

Acetaat film

Helder transparante film om tekeningen over te nemen. Een speciale pen is noodzakelijk. Speciaal voor fijne details.

Aceton

Aceton CH₃COCH₃ of dimethylketon (DMK) of 2-propanon komt in zeer klein hoeveelheden ook in ons lichaam voor. Bij diabetici kan onder bepaalde omstandigheden de adem naar aceton ruiken.

De MAC waarde is 750 ppm of 1780 mg/m3. Inademing kan lever schade opleveren. Aceton geeft irritatie van de ogen, longen en huid. Door de sterk ontvettende werking droogt het de huid extreem uit. Daarom handschoenen dragen bij gebruik (geen vinyl of latex). Bij verstandig gebruik kan aceton goed gebruikt worden om porselein voor het schilderen schoon te maken. Wordt aanbevolen voor het schoonmaken van werkstukken vóór het schilderen met goud. Aceton is zeer licht ontvlambaar dus niet bij open vuur gebruiken.

Zie ook: Gezondheidsrisico's

Acrylverf

Synthetische verf op basis van acrylaten.

Door sommige hobby zaken aangeraden om porselein te beschilderen en in een huishoudoven te bakken. (max temperatuur 250°C). Alleen geschikt voor eenvoudige siervoorwerpen en niet voor serviesgoed. Absoluut niet vaatwasserbestendig. Heeft ook niets met het echte porselein schilderen van doen. De verf zit op het glazuur en kan snel beschadigd worden.

Afdeklak

Indien men grote vlakken wil tamponneren worden de uitsparingen vooraf voorzien van "afdek lak". Zodra het geheel met verf is bedekt wordt de afdek lak met een pincet, speld of pen verwijderd. Na het branden kunnen de uitsparingen worden geschilderd.

 Er zijn verschillende soorten afdek lak, op waterbasis (rood), op oliebasis (blauw) en op alcoholbasis (groen).

Wil men tamponneren met verf op waterbasis dan moet een afdek lak op oliebasis gebruikt worden. En andersom; verf op oliebasis dan afdek lak op waterbasis.

Afdek lak is altijd een vrij dikke vloeistof, maar door verwarmen is het wat beter te verwerken. Het moet dik worden aangebracht om na het drogen en schilderen goed te kunnen verwijderen. Dus vooral niet gaan verdunnen !

Afdektape

In plaats van afdek lak kan men ook zelfklevende plastic afdektape gebruiken. Daar de kleeflaag oplost in terpentijn en etherische olie, verf op waterbasis gebruiken.

Afdekwas

Voor het uitsparen van delen voor het glazuren wordt een oplossing van bijenwas in terpentijn gebruikt. Vaak wordt daar wat aniline als kleurstof aan toegevoegd Het glazuur hecht niet op de was. De was verbrandt volledig. In principe kan dit ook als vervanging voor afdeklak gebruikt worden.

Afdruipen 

Afdruipen of uitlopen van verf vóór het branden komt meestal door het gebruik van te veel medium ofwel te nat schilderen. Indien het werkstuk onvoldoende gedroogd is, of als bij open olie de droogtijd in de oven te kort is, kan de verf ook uitlopen.

Afspringen van glazuur

Om een grillig oppervlak te verkrijgen laat men het glazuur van de scherf afspringen. Dat bereikt men door glas of kwartspoeder met medium te mengen en in een dikke laag aan te brengen, na branden zal het er meestal vanzelf afspringen, ofwel door er licht op te tikken.

Agaatstift

Een agaatsteen die gebruikt wordt voor het polijsten van mat-goud.

Alcohol

Meestal gebruikt in de vorm van spiritus (gedenatureerde alcohol), voor het schoonmaken van werkstukken vóór het schilderen. (brandbaar)

Aluminiumoxide

Zuiver aluminiumoxide is in kristalvorm bekend als robijn en saffier. aluminiumoxide, siliciumoxide en water zijn de hoofdbestanddelen van alle kleisoorten. De natuurlijke kleikleur wordt bepaald door onzuiverheden. Zuiver aluminiumoxide poeder (Al₂O₃) smelt pas bij 2050°C en wordt daarom vaak gebruikt als antihechtmiddel op ovenplaten.

Amstel porselein 1784-1809 / 1809-1814

De sluiting van de fabriek van dominee Joannes de Mol in Loosdrecht betekende niet het einde van de porseleinproductie in Nederland. De financiers die grote bedragen hadden gestoken in de Loosdrechtse fabriek zochten naar een manier om het geïnvesteerde kapitaal zeker te stellen door verplaatsing van de Loosdrechtse fabriek naar een betere locatie aan de Omval in Ouder-Amstel.

Veel van de personeelsleden verhuisden mee en ook alle werktuigen, vormen en resterende voorraad werden overgebracht.

Dit verklaart waarom de in de beginperiode van de Amstel fabriek vervaardigde voorwerpen zo veel overeenkomst vertonen met de producten van dominee Joannes de Mol. De producten uit de Amstel fabriek werden gemerkt met het woord AMSTEL in onderglazuur blauw. Soms komt men Amstel producten tegen, die naast het Amstel merk, ook het Loosdrechtse merk in onderglazuur blauw dragen. Enerzijds kan het zijn dat een deel van de overgenomen voorraad reeds in Loosdrecht was gemerkt, maar gezien de soms onlogische plaats van het MOL merk, lijkt het anderzijds reëler aan te nemen dat de Amstel fabriek in het begin gebruik heeft gemaakt van de goede naamsbekendheid van het Loosdrechtse merk. In 1800 werd de fabriek overgenomen door de familie Dommer, maar de naam Amstel bleef gehandhaafd. In 1809 werd de fabriek verplaatst naar Nieuwer Amstel.

Gedurende de periode tot 1814 beperkten de werkzaamheden zich tot het decoreren van porselein dat afkomstig was van andere fabrieken, meestal uit Parijs en Brussel. Het porselein uit deze laatste periode wordt niet meer gemerkt AMSTEL in onderglazuur blauw, maar AMSTEL in de kleuren rood, zwart en goud op het glazuur. In 1814 wordt de fabriek gesloten. Het museum in de gemeente Ouder-Amstel heeft een collectie Amstelporselein.

Anijsolie

Etherische olie die voor het langer open houden van mediums gebruikt wordt. Tevens als een toevoeging voor contour olie. Denk er om dat alle etherische oliën zeer geconcentreerd zijn en daarom toch gevaarlijk bij inname. Zie ook: gezondheidsrisico's.

Anjerolie (Oleum Dianthus Caryophyllus)

Zuivere anjerolie wordt door zijn hoge prijs vrijwel alleen gebruikt in de parfum industrie.

Daar de belangrijkste componenten eugenol derivaten zijn wordt voor synthetische anjerolie vaak kruidnagelolie (Oleum Caryophylli) als basis gebruikt.

Deze goedkope "anjer"olie (Oleum Careophyllus) wordt ook wel voor het porselein schilderen gebruikt.

Anti-hecht middel

aluminiumoxide (smeltpunt 2050°C) en magnesiumoxide (smeltpunt 2800°C) worden in zuivere vorm gebruikt als antihechtmiddel op ovenplaten. Ook spinel (MgAl₂O₄) (smeltpunt 2135°C) wordt gebruikt.

Armsteun

Diverse uitvoeringen zijn in de handel. De eenvoudigste en goed zelf te maken armsteun is een multiplex plaat met een halfronde uitsparing vastgezet op twee balkjes. Hulpmiddel bij het schilderen van borden.

Door een bord bij de uitsparing onder tegen de plaat te drukken, kan men met de arm op de plaat steunen en gemakkelijk schilderen.

 Zie: tekeningen aan het einde van de tekst.

"Ash of Roses"

Dit is een zachte grijs-blauw-rode kleur die rond 1700 in China werd gebruikt.

Franz Bischoff ontwikkelde zijn eigen versie van "Ash of Roses".

Zie: http://www.tfaoi.com/distingu/fb1.htm Zie: Claret grondering

Aspic olie

Aspic olie is een oudere benaming voor Spijk (lavendel) olie.

Zie: lavendel olie.

B

Ball klei

Zeer plastische klei gewonnen langs rivieren. Ontstaan door verwering van graniet, kaoliniet en andere mineralen. Samenstelling afhankelijk van vindplaats.

Bamboemat

Voor het bewaren en beschermen van penselen worden matjes van aan elkaar gebonden dunne bamboehoutjes gebruikt. Door de penselen in het matje op te rollen blijven zij goed beschermd.

Bariumsulfaat

Bariumsulfaat BaSO₄ wordt gebruikt als matteringsmiddel bij het porselein schilderen.

In de gezondheidszorg gebruikt als contrastmiddel bij Röntgenonderzoek.

Bentoniet

Een kleisoort van vulkanische oorsprong en afhankelijk van de vindplaats verschillend van samenstelling. Natrium bentoniet dankt zijn naam aan de vindplaats Fort Benton USA.

In natrium-bentoniet vormen het aluminiumoxide (Al₂O₃) en siliciumoxide (SiO₂) een plaatjes-achtige structuur met aan de hoekpunten een hydroxylgroep (OH). Daardoor voelt het vettig aan en kan het, net als een gel, veel vocht opnemen.

Natrium-Bentoniet wordt vaak toegevoegd aan gietklei en glazuur als stelmiddel, zodat de klei of glazuur niet uitzakt.

Calcium-bentoniet, oorspronkelijk Montmorillonite genoemd naar de vindplaats Montmorillon in Frankrijk, is anders van structuur en vertoont deze gelvorming niet. Daarom wordt deze soort niet gebruikt in gietklei. Door calcium bentoniet te behandelen met een natrium zout oplossing wordt het calcium uitgewisseld met natrium en wordt natrium geactiveerd bentoniet verkregen.

Bisquit

Ongeglazuurd keramiek na de eerste brand op 950-1350°C.

Zie schema keramiek fabrikage aan het einde van de tekst.

Bladgoud en zilver

Doordat zuiver goud en zilver zeer zacht zijn kan men het uiterst dun uitwalsen tot minder dan ca ééntienduizendste millimeter (0,0001mm). Bladgoud is zo dun en zacht dat je het met de vingers kunt versmeren over een oppervlak. Het wordt onder andere gebruikt voor het vergulden van siervoorwerpen, ook porselein. Verder veel voor gouden letteropdruk van leren boekomslagen. In Spanje wordt bladzilver toegepast op blauw porselein.

Bodemplaat en steunen

Voor het stapelen van objecten in een oven worden chamotte platen en steunen gebruikt die temperaturen tot ca 1400°C kunnen verdragen.

Body stains

Kleurstoffen op basis van metaaloxiden en verbindingen speciaal voor klei en glazuur en bruikbaar voor temperaturen tot ca 1300°C. Deze kleurstoffen zijn in het algemeen wat grover van korrel en daardoor minder geschikt voor het opglazuur porselein schilderen.

Boekensteun

Eenvoudige zelf te maken boekensteun .

Zie tekening aan einde van de tekst.

Bone China

Porseleinklei waar ca 50% beendermeel aan toegevoegd is waardoor een zeer dichte sintering tijdens het branden wordt verkregen.

De ontwikkeling van bone china is te danken aan Josiah Spode (1754-1827) die voor het eerst in 1797 beendermeel toevoegde aan porselein klei. Als brandtemperatuur gebruikte hij 1250°C. Het resultaat was een hoge sintering. Daardoor is het zeer sterk en kan het heel dun gebruikt worden waardoor het doorschijnend wordt. Nog steeds wordt bone china gemaakt door toevoeging van ca 50% beendermeel. Zeer mooie maar ook dure kwaliteit porselein. Uitermate geschikt voor het porselein schilderen. (Gecalcineerd beendermeel is calciumfosfaat)

Borden steunen, hangers en standaards

Voor het efficiënt plaatsen van borden in een oven worden vaak chamotte steunen, hangers en standaards gebruikt. Bij temperaturen die gebruikt worden voor het porselein schilderen zal geglazuurd porselein niet vastbakken. Bij aardewerk en steengoed worden laagsmeltende glazuren gebruikt en is er wel gevaar voor vastbakken en moet men triangels gebruiken.

Bordenhouders

Om borden op te hangen of te plaatsen worden bordenhouders gebruikt.

Botz (glazuur, verf, etc.)

Botz is een zeer bekend merk van grondstoffen voor de keramische industrie en ook voor de hobby pottenbakker en porselein schilder. Zie web site: http://www.botz-glasuren.de

Bovenlader

Verticaal opgebouwde elektrische pottenbakkers oven, die ook door porseleinschilders wordt gebruikt. Het voordeel ten opzichte van voorlader kamerovens is de lichtere constructie en daardoor lagere aanschafprijs. Tevens heeft men de mogelijkheid de ovenruimte te vergroten door middel van losse opzetringen. Nadeel is het wat moeilijker stapelen van borden met geschilderde randen en het plaatsen van grotere objecten. Zie ook ovens.

BPSG

Het Belgisch Porselein Schilder Genootschap.

BPSG-ABPP, 12 rue Nicaise, B-1341 Céroux Mousty

Zie: http://users.compaqnet.be/porcelaine

Branden

Voor opglazuur porseleinschilderen is 750-850°C gebruikelijk.

Voor inglazuur porseleinschilderen 1050-1150°C.

Voor onderglazuur porseleinschilderen 1150-1250°C.

Zie keramiek fabricage schema aan het einde van de tekst.

Bunny brush

Zeer zacht groot penseel voor het verzachten van scherpe randen die ontstaan door gebruik van een "wipe-out" in met open olie geschilderd porselein. Vooral gebruikt in de Amerikaanse "soft look" techniek.

C

Cadmiumvrije verf

Cadmiumverbindingen geven mooie heldere kleuren, maar zijn uiterst giftig en daarom wettelijk niet meer toegestaan.

Calque

Min of meer transparant papier om tekeningen over te nemen. Echt helder transparant is acetaat film. Daarvoor zijn wel speciale tekenstiften noodzakelijk. Wordt gebruikt om tekeningen over te brengen op porselein.

Canada balsem

Verkregen door verdamping van de vluchtige bestanddelen van terpentijn gewonnen uit de Canadese conifeer Pinus Balsamea. Vele coniferen van de Pinus-familie worden gebruikt om terpentijn te winnen. Er zijn tientallen verschillende soorten terpentijn in omloop. In Europa worden daarvoor meestal P.Pinaster en P.Sylvestris gebruikt. In Amerika de P.Palustris en P.Caribaea. Bijzondere soorten zijn; Venetiaanse terpentijn, Hongaarse terebinth en de Strassbourgse citroenterpentijn ofwel "Térébinthine au citron". Deze laatste ruikt naar citroen.

Terpentijn is niet giftig, maar sommige mensen vertonen allergische reacties. Zie ook gezondheidsrisico's.

Denk erom terpentijn is niet hetzelfde als terpentine!

Terpentine is een giftig synthetisch oplosmiddel!

Carbonpapier

Algemeen bekend is het zwarte carbonpapier dat gebruikt wordt om doordrukken te maken. Het grafietpoeder is daarbij gemengd met een vettige substantie zodat het goed hecht op een ondergrond. Dit is niet geschikt voor het overbrengen van tekeningen op porselein! Door het vet hecht de verf niet op de lijnen.

Voor het normale porselein schilderen kan men beter grafietpapier gebruiken, waar geen vet in is verwerkt. De hechting is minder maar het geeft geen problemen tijdens het schilderen.

Er bestaan gekleurde varianten doordrukpapier (Saral), ook daarbij is de kleurstof gemengd met vet en die geven dus ook problemen met het schilderen. Als men Saral Rood gebruikt en daarna porseleinverfpoeder met een latex handschoen op de aangebrachte lijnen drukt en het overtollige poeder voorzichtig wegveegt en dan gaat branden, worden de lijnen goed ingebrand. Voor blauw porselein kan men een witte soort gebruiken om de lijnen te zien.

Om het probleem van het vet op te lossen kan eventueel eerst gebrand worden: de lijnen blijven na het branden toch nog wit zichtbaar en zijn dan goed overschilderbaar.

Celadon glazuur

Celadonglazuren zijn reeds een duizend jaar bekend. Deze zachtgroene kleur werd in China oorspronkelijk verkregen door de toevoeging van ijzer-, chroom-, nikkel-, tin- en titaan- verbindingen aan het glazuur en met behulp van ceder- en kersenhout reducerend branden. Men kan ook de scherf drenken in zoutoplossingen van vooral ijzer en chroom en daarna glazuren in reducerende brand. Men gebruikt ook wel koperhoudende glazuren in een oxiderende brand, maar het resultaat is matig en slecht reproduceerbaar.

Ceriumoxide

Ceriumoxide poeder <0,1micron is een bijzonder goed polijstmiddel.

Chamotte

Chamotte is gemalen gebakken klei. Het wordt toegevoegd aan verse klei om de krimp tijdens het bakken te verminderen. Ook uit economisch oogpunt door het hergebruik van de scherven.

Chelsea Claret

Van 1745 tot 1784 was de Chelsea porselein fabriek één van de belangrijkste in Engeland. In 1759 brachten zij hun beroemde pink Claret kleur op de markt. Zie: Claret grondering.

Cirkelverdeling

Voor het eenvoudig verdelen van een bord in een aantal segmenten is het gebruik van een cirkelverdelingsschema een goed hulpmiddel. De nummers bij de lijnen geven de verdeling aan. Dus voor een verdeling in 8 segmenten, die lijnen gebruiken waar een 8 bij staat. Zie tekening aan einde tekst.

"Claret Ash"

Alleen in Australië heeft men een pink-ruby porselein verf "Claret Ash".

Deze wordt daar op de markt gebracht door Alexanders in Zuid-Australië. Zie: http://www.porcelainpainter.com en "search" voor "claret ash". De naam verwijst naar de daar inheemse boom "Claret Ash" uit de olijven familie de genus "Fraxinus Angustifolia subsp. Oxycarpa", die in het najaar prachtig pink-ruby verkleurd.

Zie: http://oregonstate.edu/dept/ldplants/froxr11.htm

"Claret" grondering

Chelsea introduceerde de pink "Claret" in 1759.

Zie: http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=22167

Nadien ook gebruikt op Worcester porselein. Begin 1900 opnieuw toegepast door Coalport en Minton onder de naam "Rose du Barry".

Zie: http://www.darwincountry.org/explore/001980.html?sid=fb

Craquelé

Kleine barstjes in het glazuur.

Zie ook "Krakeleer" medium.

Creamware (Wedgwood)

Aardewerk van hoge kwaliteit maar niet geschikt voor het porselein schilderen daar het glazuur bij lage temperatuur is opgebracht en bij herverhitten op 800°C gaat opkoken. Synoniem: Queens

Colpaert

Leverancier van keramisch materiaal en porselein schilder benodigdheden. Groendreef 51, B-9000 Gent, België.

Zie hun web site: www.colpaert-ceramic.be

Computer besturing van ovens

Moderne besturing voor ovens om exact het gehele temperatuurverloop te programmeren. Inclusief opwarm- en afkoelsnelheid. Eveneens de mogelijkheid voor haltepunten en voorlooptijd om gedurende de nacht te branden. Doordat momenteel de aanschafprijs redelijk is, nu de meest gangbare besturing voor keramiek ovens. Het grote voordeel is dat ook langzaam gestookt kan worden, voor onder andere complexe vormen en dikker aardewerk.

Cones voor ovens

Kleikegels (cones) die bij een bepaalde temperatuur verweken. Bij de oorspronkelijke hout gestookte ovens was dit een indicatie voor de brander om het stoken te staken. Bij de latere elektrische ovens werd door het doorbuigen van de cone de oven uitgeschakeld. Nadeel is dat een verschil in opwarmsnelheid, door bijvoorbeeld vullingsgraad van de oven, ook een verschil in de bereikte temperatuur geeft.

Zie ook: Orton cones, Seger kegels.

Contour-olie

Verzamelnaam voor dunne mediums voor het tekenen met een pen.

Op oliebasis meestal Copaiva verdund met anijs-, lavendel- of kruidnagelolie. Maar in plaats van Copaiva kan ook Dick-Öl verdund worden.

Op waterbasis wordt vaak suikerwater gebruikt. Ook glycerine en glycol watermengsels (Schilder & Hulpmedium) worden toegepast. Wil men na het aanbrengen en drogen van de contourlijnen zonder tussenbrand verder schilderen, dan moet het medium een andere basis hebben.

Dus contouren met oliebasis medium, schilderen met waterbasis medium. En andersom, bij contouren op waterbasis: schilderen op oliebasis. Zie ook gezondheidsrisico's.

Copaiva balsem

(synoniemen: balsam copaiba, copaiba officinalis) Copaiva is een vloeibare hars (oleoresin) uit de boom "Copaifera Langsdorffii" welke vooral voorkomt in de regenwouden van Zuid-Amerika. Door insnijdingen in de bast te maken komt deze hars vrij. Eén boom kan wel 40 liter copaiva opleveren. Het is eerst dunvloeibaar maar door verdamping van de vluchtige bestanddelen wordt het na verloop van tijd dikker.

Het wordt zeer veel toegepast in de verf industrie, maar ook in medicijnen verwerkt. Het is niet giftig en heeft een gunstige werking op de genezing van snijwonden. De indianen noemen het Jezuïeten balsem. Geen allergische reacties bekend.

Voor het porseleinschilderen wordt bij Rosenthal en Hutschenreuter in Selb vrijwel uitsluitend het reukloos Copaiva gebruikt met toevoeging van kruidnagel- of rozemarijnolie om het langer open te houden.

 D

Decorfolie. (zie: transfers)

Speciale folie met opdruk die door weken in water overgebracht kan worden op keramische producten en daarna ingebrand bij ca 800°C.

Ook blanke folie die men zelf kan beschilderen met porselein verf.

Degussa

Duitse leverancier van basis grondstoffen voor de industrie. Ook keramische materialen zoals glazuren, kleurstoffen, verf, edelmetalen, lusters, etc. Levering uitsluitend via tussenhandel.

Delfts blauw

De Koninklijke Porceleyne Fles is de enige overgebleven Delftse aardewerkfabriek uit de 17de eeuw, die nog steeds het echte Delfts Blauw vervaardigt. Oorspronkelijk als schilderen op de rauwe glazuur, maar nu ook als opglazuur. Zie hun web site: http://www.royaldelft.nl/

Dichroic glas

Dichroic glas is voorzien van een ultra dunne laag van metaal oxiden in de orde van 700 Ångstrom. De metaal oxiden worden in een hoogvacuüm oven aangebracht door verdamping van deze oxiden met een elektronenbundel. Zulke ultra dunne lagen geven een interferentie effect waarvan de kleuren afhankelijk zijn van de samenstelling en laagdikte. In feite doen we bij het aanbrengen van lusters op porselein iets dergelijks. Ook daar maken we ultra dunne lagen die een interferentie effect geven.

Voor dichroic glas transfers zie:

http://www.andale.com/store?view=CAT_HOME&catId=2868916&parentCatId=2868669&sid=270457&mode=1&foo=1300

Dikke olie

(Synoniemen: Dick-Öl, essence grasse)

Verkregen door verdamping van de vluchtige bestanddelen van terpentijn gewonnen uit het hout van dennen (fam. Pinaceae) Er zijn verschillende soorten terpentijn in omloop.

In Europa worden daarvoor meestal Pinus Pinaster en P.Sylvestris gebruikt. In Amerika de Pinus Palustris en Pinus Caribaea.

Bijzondere soorten zijn; Venetiaanse terpentijn, Hongaarse terebinth en de Strassbourgse citroenterpentijn ofwel "Térébinthine au citron". Deze laatste ruikt naar citroen.

Terpentijn is niet giftig maar sommige mensen vinden de sterke geur hinderlijk. Ook zijn er mensen die allergische reacties vertonen. Zie ook gezondheidsrisico's.

Voor het porselein schilderen wordt "dikke olie" verdund met terpentijn. Om langer "open" te houden wordt vaak iets kruidnagel-, rozemarijn-, of lavendelolie toegevoegd.

In Amerika wordt het optreden van donkere vlekken in het schilderwerk geweten aan de terpentijn kwaliteit van de P.Palustris en P.Caribaea.

Driekante staafjes

Vuurvaste driekante staafjes worden in de oven gebruikt om het vastbakken van voorwerpen op de ovenplaten te voorkomen.

Bij borden met een veegrand is dit gebruikelijk, want triangels midden onder een bord geven daar wel aanbakpunten. Zie ook de oud nederlandse naam "Proen".

Drukvormen

Gipsvormen waar een plak klei op of tussen gedrukt wordt om een bepaalde vorm te verkrijgen. Een techniek die men ook thuis eenvoudig kan uitvoeren. Ook de gipsvormen kan men in principe zelf maken.

Porseleinfabrieken gebruiken metalen mallen die bepoederd worden.

Nieuw is het isostatisch persen van porselein poeder tussen metalen mallen waarmede een hoge productie snelheid verkregen wordt.

Druppelteller voor flesjes

Wordt gebruikt om kleine hoeveelheden van bijvoorbeeld een verdunner toe te voegen.

Duncan

Een bekende leverancier van glazuur en porselein verf.

Zie: http://www.duncanceramics.com/

 E

Effectglazuur

Glazuur waar door kristalvorming speciale effecten verkregen worden. Voor het porselein schilderen slechts zelden toegepast.

Etherische oliën

Oliën die gewonnen worden uit bloemen, vruchten of andere plantendelen. Een zeer goed boek is "Encyclopedie van de etherische oliën" van Julia Lawless (ISBN 9065560378 NUGI 759).

Bij het porselein schilderen worden een aantal oliën gebruikt voor het langer open houden van Copaiva en Dicköl. Men moet zich realiseren dat etherische olie een uiterst geconcentreerd plantenextract is en daardoor soms schadelijk voor de gezondheid kan zijn. Bijvoorbeeld tijm wordt in de keuken veel gebruikt maar met tijmolie moet men zeer voorzichtig omgaan want dat is in onverdunde vorm echt giftig. Kruidnagelolie werkt etsend op glas en glazuur. De damp van lavendel-olie is irriterend voor de ogen. Dus wees altijd voorzichtig met ogenschijnlijk onschuldige etherische oliën. Zie gezondheidsrisico's.

F

Faience

Op internet vind je onder "define Faience" een twintigtal definities. De meest gangbare is; "steengoed voorzien van tin-glazuur als imitatie van porselein".

Door Villeroy & Boch wordt de naam Faience uitsluitend gebruikt voor hard steengoed voorzien van een ivoorkleurig glazuur. Villeroy & Boch maakt Faience servies onder de namen Burgenland blau, Burgenland Rot, Alt Strassburg en Wildrose.

Faience is zeer geschikt voor op-glazuur schilderen.

Filters

Voor het mengen van grotere hoeveelheden verf en/of glazuur poeders is het aan te bevelen een stoffilter of masker te gebruiken.

Alle verf en glazuur poeders zijn schadelijk voor de gezondheid. Ook de lood en cadmiumvrije soorten!

Fluorwaterstofzuur (HF)

Uiterst gevaarlijk zuur dat glas en glazuur oplost. De gezondheidsrisico's zijn extreem groot. Het gebruik wordt dan ook sterk ontraden.

Ook fluorverbindingen zoals ammoniumfluoride etsen glas en glazuur en zijn schadelijk voor de gezondheid.

Zie gezondheidsrisico's.

Fries

Doorlopende randversiering.

Frittes.

Omdat vooral loodverbindingen in verf en glazuur zeer giftig zijn, worden zij vaak eerst met kwarts of andere bestanddelen gesmolten. Daarna gemalen. Dit worden frittes genoemd en zijn in deze gecombineerde vorm minder giftig.

Fürstenberg

Bekende Duitse fabrikant van hoogwaardig porselein. Museum met een prachtige collectie handgeschilderd porselein. Geven ook workshops porselein schilderen. Zie: www.fuerstenberg-porzellan.com

G

Gezondheidsrisico's

Niet alleen lood en cadmium zijn gevaarlijk maar nog vele andere stoffen zoals verbindingen van onder meer; bismut, seleen, chroom, nikkel, kobalt, telluur. In feite de basis voor porseleinverf .

Dus alle porselein verfpoeders zijn schadelijk voor de gezondheid.

De gebruikte mediums zijn hier eigenlijk ondergeschikt aan. Terwijl de meeste porseleinschilders de nadruk leggen op de mediums. Natuurlijk mogen we de mediums niet vergeten. Het probleem is echter dat velen niet weten wat de risico factoren van de verschillende mediums zijn en gevoelsmatig een keus maken.

Zo zijn er porseleinschilders die aangeven dat ze om gezondheid redenen geen terpentijn en ingedikte terpentijn (Dicköl, Essence Grass) gebruiken maar natuurlijke etherische oliën, zoals bijvoorbeeld citrusolie. In eerste instantie klinkt dat aannemelijk, maar is het ook waar? Nee! Op zich is terpentijnolie niet gevaarlijk voor de gezondheid, het wordt zelfs regelmatig in de geneeskunde gebruikt. Sommige personen zijn er echter allergisch voor. Anderen vinden de geur onaangenaam.

De etherische oliën worden echter snel door de huid opgenomen en kunnen door de hoge concentratie van bepaalde bestanddelen zeer schadelijk zijn.

De juiste herkomst en naam is daarom van het grootste belang. In Amerika wordt wel sinasappel- en/of citrusolie aanbevolen. Deze wordt geperst uit de afvalschillen van de fruitsap-industrie en bevat daardoor vaak fungiciden, kleurstoffen en rijpingsmiddelen.

De etherische oliën van bekende en in onze keuken gebruikte gezonde kruiden zijn zodanig geconcentreerd dat zij in de onverdunde vorm ook zeer schadelijk kunnen zijn.

Bijvoorbeeld "tijmolie" geeft de indruk van een volkomen ongevaarlijke olie van een alledaags kruid wat we in ons eten gebruiken.

Maar de "rode tijmolie" (Thymus zygis) bevat veel van de toxische fenolen carvacrol en thymol en mag dus nooit op de huid gebruikt worden. Zo ook "Oregano olie" (Thymus capitus) wat veel carvacrol en thymol bevat en dus giftig en irriterend voor de huid is.

Citroentijm (Thymus citriodorus) bevat veel minder van deze stoffen en kan wel veilig op de huid gebruikt worden. Andere onschuldig lijkende oliën kunnen zelfs zeer giftig zijn zoals; "mosterd olie"(Brassica nigra) en "peterselie olie"(Petroselinum sativum).

Afgezien van giftig en irriterend voor de huid en mogelijkheid tot ontstaan van huidontstekingen, kan men ook allergisch zijn voor bepaalde stoffen. Wees dus altijd voorzichtig met het gebruik van de verschillende mediums voor het porselein schilderen.

Indien men per ongeluk etherische olie op de huid krijgt onmiddellijk met een doek of keukenpapier afvegen en dan met veel baby-, zonnebloem-, olijf-, of amandel-olie enige malen afnemen. Afwassen met water is niet effectief.

Natuurlijk is niet alles zo gevaarlijk want Copaiva (Copaiba-, Copahuba-, Maracaibo-, Para-balsem) de natuurlijke harsolie van de tropische boom Copaifera officinalis werd in de oudheid reeds door de indianen in Zuid Amerika gebruikt voor het helen van wonden. De Jezuïeten gebruikten het later ook, vandaar nog steeds de naam "Jezuïeten balsem".

Berkenteerolie (Oscar olie) wordt in de diergeneeskunde gebruikt.

Waar moeten wij dan wel speciaal op letten.

-        Ga voorzichtig om met alle verf- en glazuurpoeders, voorkom inademen, want deze zijn allen in meer of mindere mate giftig.

-        Eet en drink niet tijdens het schilderen, was na afloop Uw handen.

-        Laat kinderen nooit zelf de verfpoeders aanmaken. Zorg voor continu toezicht, let er op dat zij niet met handen of penselen aan hun mond komen. Laat geen verfpoeders en/of mediumflesjes onbeheerd in hun nabijheid staan.

-        Wees zeer voorzichtig met alle goud- zilver- platina- en lusterverf, de dampen van de organische bestanddelen zijn slecht voor de gezondheid, dus goed ventileren. Ook tijdens het branden goed ventileren.

-        Kruidnagelolie etst niet alleen Uw porselein maar ook huid en longblaasjes !

-        Gebruik nooit, echt nooit, Fluorwaterstofzuur voor het weg etsen van fouten op Uw porselein. Het werken daarmee is zeer gevaarlijk. Huishoud- en latexhandschoenen geven geen bescherming tegen fluorwaterstofzuur! In geval van huidcontact, direct dik insmeren met 2.5% calcium gluconaat gel gedurende minimaal twee uur of tot medische hulp aanwezig is. Verzoek de arts het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum te bellen (030-2748888) voor aanwijzingen over verdere behandeling. Het fluor ion geeft een verstoring van calcium en kalium balans in het bloed. Dit is een vertraagde reactie welke speciale behandeling vereist.

 -        Gebruik in plaats van fluorwaterstofzuur, voorzichtig de Vorkon ets-pasta of "Etch All" (35% ammoniumfluoride oplossing).

 -        Voor het weg etsen van goudvlekken Betadine of jodiumtinctuur gebruiken.

Gietklei

Klei waar niet alleen water maar ook een stelmiddel aan toegevoegd is zodat de klei niet uitzakt.

Wordt gebruikt om in gipsvormen te gieten. Het gips zuigt het water op en er blijft een laagje klei aan de wand van de vorm zitten. Na enige tijd drogen wordt de vorm afgenomen en de klei verder gedroogd en gebakken.(zie bentoniet)

Na enige tientallen malen gebruik is het gips zodanig verzadigd met zouten dat de vorm onbruikbaar wordt.

Giftigheid verf

Alle porselein verfpoeders zijn slecht voor de gezondheid.

Zie gezondheidsrisico's.

Gipsvormen

Worden gebruikt om gecompliceerde figuren in porselein te maken. Zie Gietklei.

Glasvezelborstel

Een bundel glasvezels die wordt gebruikt om matgoud te polijsten.

Glaskorrels en parels

Bij het maken van porseleinen sieraden kunnen glasparels worden mee gesmolten in het glazuur wat een speciaal effect geeft.

Glasplaat voor verfmengen

Voor het mengen van verf met een medium wordt bij voorkeur een matglasplaat gebruikt om korreltjes in de verf fijn te wrijven.

Glazuren

Glasachtige substanties die in het algemeen bij een temperatuur van 1000-1200°C gebrand worden.

Klei en glazuur moeten wel op elkaar afgestemd zijn omdat anders door uitzettingsverschillen haarscheurtjes in het glazuur ontstaan. (Craquelé)

Glazuurafspringer

Elk klei/kwarts mengsel dat een sterk afwijkende uitzetting heeft ten opzichte van het glazuur. Na het branden springt het glazuur op die plaatsen af en ontstaat een ruw oppervlak wat een speciaal effect geeft. Vooral toegepast voor broches e.d.

Glycerine

Glycerine (C₃H₈O₃) is een alcohol met drie hydroxyl (OH) groepen. Synoniemen zijn; Glycerol, Trihydroxypropane, glycylalcohol, glyceritol. Glycerine is kleur- en reukloos en niet giftig.

Door de hydroxylgroepen in glycerine is het zeer goed oplosbaar in water. Absoluut watervrije glycerine kan ook met verschillende oliën gemengd worden, maar zodra er ook maar iets water in de glycerine zit gaat het mis.

Gezien glycerine water aantrekt zal een niet goed afgesloten fles na enige tijd niet meer watervrij zijn en dus niet meer mengbaar met olie.

Voor het porselein schilderen worden vooral in Amerika verschillende glycerine mengsels gebruikt. Vaak is niet duidelijk of er sprake is van een waterbasis of oliebasis.

Vooral omdat de samenstelling ontbreekt. Indien men glycerine op de huid krijgt direct afspoelen met water en daarna de huid insmeren met een vocht inbrengende creme. Glycerine heeft een sterk uitdrogende werking op de huid.

Glycol's

Worden gebruikt als goedkope vervanger voor glycerine. Veel gebruikt in shampoos en wasmiddelen. Propyleenglycol in kleine hoeveelheden ook in sommige voedingsmiddelen en diervoeders. Propyleenglycol/polyglycol/water mengsels worden bij het porselein schilderen gebruikt als waterbasis schilder medium. Maar bedenk wel: Propyleen glycol is een vochtdrager en trekt beter in de huid dan glycerine. Zuivere propyleen glycol ontvet en droogt de huid zeer sterk uit.

Bij inname kan het bij grotere hoeveelheden hartritme stoornissen, DNA schade, nier- en leverafwijkingen veroorzaken.

Andere polyglycol's zoals; butyleen- en diethyleen glycol & carbitol zijn zeer veel schadelijker. Zie ook gezondheidsrisico's.

Probleem is dat de fabrikanten van waterbasis mediums niet aangeven welke schadelijke polyglycol's aan het propyleenglycol worden toegevoegd.

De Food & Drug Administration waarschuwt dat alle glycol's allergische reacties kunnen veroorzaken, carcinogeen, mutageen en toxisch zijn. Dus ook met de zo onschuldig ogende waterbasis mengsel moet U toch wel voorzichtig omgaan.

Denk niet dit is ongevaarlijk voor kinderen. Indien men polyglycol en/of glycol op de huid krijgt direct afspoelen met water en daarna de huid insmeren met een vocht inbrengende creme. Glycolen hebben een sterk uitdrogende werking op de huid.

Goedewaagen

Royal Goedewaagen is oorspronkelijk in Gouda begonnen met de fabrikage van eenvoudig gebruiksaardewerk. Later gespecialiseerd in de fabrikage van Goudse pijpen.

Begin 1900 werden Jugendstil en Art Deco vormen en decors in productie genomen.

Tegeltableaus gemaakt voor de scheepvaart lijnen van de Maatschappij 'Nederland', de Koninklijke Pakketvaart Maatschappij en de Java -China-Japan Lijn zijn pronkstukken in Art Deco-stijl.

Rond 1930 ontwikkelt Goedewaagen zich tot een vooraanstaand serviezenfabrikant.

Ook de productie van de bekende miniatuurtjes zet Goedewaagen voort.

Eind 1900 verhuist Goedewaagen van Gouda naar Nieuw Buinen in Drente en opent daar ook een bedrijfsmuseum. In de expositieruimtes toont het bedrijf haar rijke historie. Regelmatig worden door conservator Friggo Visser bijzondere tentoonstellingen georganiseerd.

Ook nu is Royal Goedewaagen nog altijd een ambachtelijk bedrijf, waar veel producten met de hand worden gemaakt. Maar dankzij de invoering van moderne computergestuurde technieken in staat kwalitatief hoogwaardig aardewerk te produceren tegen betaalbare prijzen. Zie ook: www.goedewaagen.nl

Gom voor goud

Er zijn speciale producten in de handel.

Maar men kan zo'n gom ook eenvoudig zelf maken door slijp of polijstpoeder te mengen met een twee componenten siliconenrubber.

Goud

Reeds in de oudheid werden zuiver goud en goudamalgaam gebruikt voor het decoreren van siervoorwerpen.

Zuiver goud.

KPM Berlijn maakte goud decoraties op porselein in de achttiende eeuw door het met een mengsel van honing en goudpoeder te beschilderen. Dit "Honing Goud" is het mooiste goud zonder een paars halo. Nadeel was wel de grote kwetsbaarheid.

Later werden mengsels met borax en loodsilicaat flux gebruikt voor het vergulden van glas, keramiek en porselein. Deze gaven na branden op hoge temperatuur een minder kwetsbare goudlaag. Momenteel worden met goed resultaat loodvrije porselein verf flux gebruikt.

Goudamalgaam.

Goudamalgaam een inter metallische verbinding van goud en kwik welke iets boven kamertemperatuur vloeibaar is en bij 360°C uiteenvalt, werd vrij algemeen gebruikt voor het vergulden van allerlei vaste voorwerpen die verhit konden worden tot 360°C. Groot nadeel was de extreme giftigheid van kwik. Bij toepassing op glas, keramiek en porselein gaf het na branden op hoge temperatuur een paars halo.

Goud verf voor glas en porselein

De verschillende soorten goud.

Goudluster ( 6% Au)

Geeft een uiterst dunne iriserende glansgoudlaag. Eventueel verdunnen met speciale goudverdunner of lavendelolie. Als laatste aanbrengen.

Niet gebruiken voor serviesgoed daar deze dunne laag snel loslaat door de inwerking van voedsel. Dampen van de organische bestanddelen van goudverf zijn giftig, goed ventileren bij het branden. Zie gezondheidsrisico's.

Glansgoud (12% Au)

Na het branden ontstaat een glanzend goud oppervlak. Voor een goed resultaat liefst twee dunne lagen aanbrengen met een tussen brand, dan één dikke laag.

Indien glansgoud op een ingebrande andere kleur wordt aangebracht ontstaat toch mat goud.

Goudpen (12% Au)

Speciale goud pennen zijn zeer geschikt om dunne glansgoudlijnen aan te brengen. Indien de verf te veel is ingedikt alleen de door de fabrikant aanbevolen verdunner gebruiken. Andere verdunners kunnen de onderdelen van de pen aantasten.

Polijstgoud (17-24% Au)

Na het branden ontstaat een mat goud oppervlak. Moet na het branden gepolijst worden met polijstpoeder of polijstblokje of glasvezelborstel. Ook kan men met een agaatsteen figuren in het goud aanbrengen.

Combinatie van glans- en polijstgoud

Na opbrengen van de eerste laag met glansgoud, branden en de tweede laag met polijstgoud ontstaat een warme antieke satijn glans.

"Roman gold" (~35% Au)

Van dit polijstgoud zijn er twee soorten:

* zonder flux.

Dit kan alleen gebruikt worden op een porselein oppervlak waarin voldoende flux aanwezig is of voorzien van een laag smeltende glazuur.

* met flux.

Dit kan op alle porselein direct gebruikt worden.

Gebruik voor het mengen van "Roman Gold" met een verdunner een niet-metalen spatel.

Goud schilderen op porselein

Bij het aanbrengen van goud decoraties bij het porselein schilderen is er geen reactie van goud met het glazuur maar het neerslaan van goud uit een organische verbinding op het glazuur. Doordat de reactie van verfkleurstoffen met het glazuur en het neerslaan van goud op het glazuur elkaar negatief kunnen beïnvloeden, het goud altijd als laatste apart aanbrengen en branden. Ook niet samen met andere nog te branden pas geschilderde objecten. Want de damp van verf en vooral luster kan een negatief effect hebben op gouddecoraties.

Wat is belangrijk bij het gebruik van goud.

*       Goed schoonmaken en houden, want vingerafdrukken en/of zweet van de handen kan onderbrekingen in het goud opleveren.

*       Gebruik nieuwe penselen en alleen voor schilderen met goud.

*       Meng goud verf nooit met andere verf of schilder mediums.

*       Gebruik alleen goud-verdunner of zuivere Lavendel olie.

*       Maak penselen schoon met goud-verdunner of zuivere Lavendel olie.

*       Maak het porselein schoon met zuivere alcohol of aceton.

*       Breng goud separaat aan in een laatste brand.

*       In één keer aanbrengen, niet te dik dat kan craquelé geven.

*       Niet geforceerd drogen, ook dat kan craquelé geven.

*       Vlekken zorgvuldig wegnemen anders ontstaat paarskleuring.

*       De oven langzaam opwarmen en zorgen voor voldoende verluchting want de dampen kunnen een iriserend effect op het glazuur geven.

*       Branden op 600-750°C en de brandduur ca 50% langer nemen om een goede hechting te verkrijgen is voldoende. Branden op hogere temperaturen (bijv. 850°C) en kortere brandduur is geen bezwaar.

Oorzaken van donkere vlekken op goud na het branden.

*       Verontreiniging van het oppervlak door stof, vingerafdrukken etc.

*       Verontreiniging door achtergebleven verf in slecht schoongemaakte penselen.

*       Achtergebleven terpentijn olie in penselen.

*       Het gebruik van "raised paste" als ondergrond voor glansgoud of polijst goud.

*       Het gebruik van goud op een niet gebrande ondergrond.

Oorzaken voor het samentrekken of onderbreken van het goud.

*       Te snel drogen vóór het branden (geforceerd drogen met haardroger)

*       Te dikke verflaag of gebruik van te dikke verf.

*       Te snel opwarmen in het temperatuurgebied waar de organische bestanddelen uiteenvallen.

*       Slechte hechting en/of loslaten van het goud. Meestal niet goed schoongemaakt, maar kan ook door te kort branden. Als uitzondering; een te dun vloeibaar laag smeltend glazuur.

Oorzaken van wegbranden van goud.

*       Branden bij te hoge temperatuur.

*       Te lange pendeltijd bij maximum temperatuur.

*       Geschilderd op een koper houdende ondergrond. (glazuur of verf) Verwijderen van paarse goudvlekken.

*       Verwijder paarse goudvlekken met jodium tinctuur of Betadine en spoel met water.

*       Voor sterke vlekken herhaal de behandeling. Het grote voordeel van de behandeling met jodium is dat het niet het glazuur aantast. Gebruik van Vorkon pasta, "Etch All" of schuren maakt het glazuur mat.

Toch nog problemen.

*       Lees de aanbevelingen nogmaals zorgvuldig door.

*       Maak alles zorgvuldig schoon met aceton.

*       Gebruik één dunne laag goud en verdun oude te dikke goud verf.

*       Drogen bij kamertemperatuur en niet met een haardroger.

*       Verwarm in de oven tot ca 400°C langzaam en laat ventilatie opening van de oven open.

*       Lees ook alle informatie op de volgende web-site:

          http://www.porcelainpainters.com/goldhome.html

Grafietpapier en grafietpotlood

Zie carbonpapier.

Guirlande

Slinger van bloem- en vruchtmotieven. Zie ook Hoppesteyn rand.

H

Haags porselein 1776-1790

De Haagse porseleinfabriek werd in 1776 opgericht door Anton Lijncker. De zoon van Anton Lijncker had vanaf 1772 een winkel in Den Haag, waarin naast textiel vooral porselein werd verkocht.

Alvorens Anton Lijncker, afkomstig uit Dresden, zelf zakelijke activiteiten in Den Haag mocht uitvoeren moest hij het Haagse Burgerschap verwerven, wat in 1776 werd verleend. Anton Lijncker deed het voorkomen, alsof hij in zijn fabriek porselein van de grond af maakte.

Hoewel men dit lange tijd als waarheid heeft aangenomen, gaat men er nu van uit dat dit niet het geval was en dat in de Haagse fabriek uitsluitend porselein werd gedecoreerd. Dit porselein werd in ongedecoreerde staat aangekocht in Ansbach Duitsland en Doornik België.

Hoewel de aanpak van Anton Lijncker dus totaal afweek van die in Weesp, Loosdrecht en Amstel, was ook zijn onderneming geen lang leven beschoren.

De Haagse fabriek werd gesloten in 1790.

Haar voor penselen

Er is een duidelijk verschil in de verschillende soorten haar voor penselen. Zelfs haar van één diersoort kan sterk verschillen in kwaliteit. Voor porselein schilderen wordt meestal het haar van marter en eekhoorn gebruikt. Zeer geliefd om zijn goede kwaliteit is staarthaar van de Siberische Kolinsky.

Voor het schilderen op rauwe glazuur wordt koeie-oor haar gebruikt omdat de fijnere haarsoorten veel te snel slijten.

Zie voor details Penselen.

Handschoenen

Voor het werken met grotere hoeveelheden verf- en/of glazuurpoeder is het uit gezondheid oogpunt aan te raden handschoenen en stoffilters te gebruiken, daar al deze poeders giftig zijn.

Henneberg Porzellan

Graf von Henneberg, Am Eichicht 1, 98693 Ilmenau, Duitsland.

Bekende grote porseleinfabriek.

Zie: www.graf-von-henneberg.de

Heraeus

Grote industrie in Duitsland , die onder andere keramische pigmenten en edelmetalen als specialiteiten heeft.

Zie: www.wc-heraeus.de

Hoppesteyn rand

Verfijnde plantaardige bladeren rand.

Hulpmedium

In het algemeen wordt hier de verdunning van het schilder medium bedoeld.

Hutschenreuther in Selb

Bekende Duitse fabrikant van hoogwaardig porselein.

Hutschenreuter Platz, 95100 Selb, Duitsland.

Zie: www.rosenthal.de

I

Imari decor

Japans decor met veel rood en goud.

Inbranden

Porselein verf bestaat voornamelijk uit metaal oxiden en verbindingen die pas in combinatie met het glazuur bij hoge temperatuur zijn uiteindelijke kleur krijgt.

De kleur is afhankelijk van de inbrandtemperatuur en de onderlinge samenstelling van verf en glazuur.

Indikken van terpentijn

Door verdamping van de vluchtige bestanddelen van terpentijn treedt zeer snel verdikking op. Men kan dit versnellen door het verdampingsoppervlak te vergroten en de temperatuur te verhogen. Door het verdampen van de vluchtige bestanddelen veranderd de samenstelling.

Uiteindelijk ontstaat een harde hars. In de natuur treed dit verschijnsel ook op waardoor na lange tijd het prachtige barnsteen kan ontstaan.

Inglazuur schilderen

Gebruikt voor porselein schilderen gevolgd door een hoge inbrand temperatuur (950-1220°C)

Interferentiekleuren bij lusters

Zeer dunne doorzichtige en halfdoorzichtige lagen kunnen door breking van licht mooie interferentiekleuren opleveren.

Het gebruik van lusters is hierop gebaseerd.

Impregneren van bisquit

Gebakken klei (bisquit) is poreus en geeft de mogelijkheid om kleurstoffen op te nemen.

Bijvoorbeeld in water oplosbaar (rood) cobaltchloride, zal bij verhitten oxideren tot (grijs) kobaltoxide wat in combinatie met glazuur boven 600°C blauw zal kleuren.

 J

Johnson Brothers

Engelse leverancier van glas en serviesgoed. Sommige van hun aardewerk producten "versuikeren" door opkoken van het glazuur bij branden op 800°C.

Het porselein en bone china kan wel gebruikt worden voor op-glazuur schilderen. Zie: http://www.johnsonbros.co.uk

Johnson Matthey lusters

Leverancier van edelmetalen, katalysatoren, kleurstoffen etc.

Zie: www.matthey.com

K

Kahla Porzellan

Christian- Eckardt- Str. 38, D-07768 Kahla, Thüringen, Duitsland.

Bekende Duitse fabrikant van porselein. Zie: www.kahlaporzellan.com

Kalkeerpapier

Zie Calque.

Kämmer

Rudolf Kämmer, Breitscheidstrasse 98, D-07407 Rudolstadt.

Een familiebedrijf dat zeer hoogwaardig porselein maakt.

Men kan het hele bedrijf bezichtigen.

Zie: www.porzellankaemmer.de

Kanthal

Legeringen met ca 70% ijzer, 25% chroom, 5% aluminium voor verhittings elementen van ovens tot 1400°C. Na langdurig gebruik wordt het materiaal bros door kristalgroei. Dit proces is niet omkeerbaar door gloeien op de maximale gebruikstemperatuur.

Zie: http://www.kanthal.com/

Kang Hsi

Keizer uit de Ming dynastie. Blauw/wit decor.

Kaolien

Kaolien, (Al₂O₃.2SiO₂.2H₂O), is een zeer zuivere kleisoort en het hoofd bestanddeel van porseleinklei. Ook in glazuur wordt kaolien gebruikt.

Keramiekovens

Alle ovens die een temperatuur van ca 1200-1300°C kunnen bereiken.

Keramikos

Leverancier van grondstoffen voor pottenbakkers en porselein schilders.

Zie: www.keramikos.nl

Oudeweg 153, 2031 CC, Haarlem.

Kleisoorten

Vroeger was de vindplaats van klei vooral van belang voor de kwaliteit.

Nu is door betere zuivering en verwerking elke samenstelling leverbaar.

KPCL Limogeklei

Zeer hoogwaardige Franse kleisoort gebruikt voor Limoge porselein.

Zie ook op www.limoge.com onder "porcelain"

Kraakporselein

Met Portugese zeilschepen aangevoerd Chinees porselein.

"Krakeleer" medium

Onjuiste vertaling van het franse "craquelé", kleine barstjes. Speciale olie die bij het porselein schilderen een "krakeleer" effect geeft.

Kraspen

Pen om in gedroogde nog niet gebakken porseleinverf figuren te krassen.

Kruidnagelolie

(Oleum Caryophylli)

De kruidnagel groeit aan een tropische boom Syzygium aromaticum. Zowel van de nagels, de bladeren en het hout wordt olie gewonnen. Belangrijkste bestanddeel is eugenol. (Zie ook Anjer olie)

Deze etherische olie wordt gebruikt voor het langer open houden van mediums en als toevoeging voor contour olie. Kruidnagelolie werkt etsend. Zie gezondheidsrisico's.

Kwastglazuur

Glazuur die door een verdikkingsmiddel zeer geschikt is om met een kwast aan te brengen.

Kwarts

siliciumoxide.( SiO₂ ) In kristalvorm is het bergkristal.

Kwartssprong

De faseovergang van trigonaal alpha-kwarts naar hexagonaal beta-kwarts bij 573°C die met een volumetoename van 0,8% gepaard gaat. Bij snel opwarmen of afkoelen kan dat breuk geven.

L

Lambrequin

Schulpvormige randversiering.

Lavendel olie

Lavendel "Lamiaceae (syn. Labiateae)" omvat een twintigtal soorten. Voor de productie van lavendel olie worden drie soorten gebruikt.

De "echte lavendel olie" van de Lavandula Angustifolia (syn. L. Officinalis).

De "spijk olie" van de Lavandula Latifolia (syn. L.Spica).(oude benaming Aspic olie)

De "lavandin olie" van de Lavandula hybride Angustifolia x Latifolia (syn. L. Hortensis).

De olie werd oorspronkelijk gewonnen door stoomdestillatie van de bloemen van L. Angustifolia.

Bij de huidige industriële winning worden de bovenste delen van de planten gemaaid en in een oplosmiddel geweekt en door gefractioneerde destillatie de olie gewonnen wordt.

De samenstelling van deze drie soorten is;

Lavendel olie;

Caryopheleen 3-12% , Linalool 30-50% , Linalyl acetaat 30-45% .

Lavandin olie;

Kamfer 5-10% , Cineool 5-10% , Linalool 30-40% , Linalyl acetaat 20-30%.

Spijk olie(Aspic olie);

Kamfer 20-30% , Cineool 20-30% , Linalool 40-50% , Linalyl acetaat <15%.

De olie wordt gebruikt voor het langer open houden van mediums en contour olie. Lavendelolie is irriterend voor de ogen en slijmvliezen. Zie gezondheidsrisico's.

Lijnentrekker

Penseel met een dikke basis waarin de verf wordt opgenomen en een zeer dunne punt om in één keer een lange lijn te kunnen trekken.

Limogeklei

Franse hoogwaardige kleisoort. Zie ook KPCL en www.limoge.com

Loodvrije verf

In verband met de hoge giftigheid van loodverbindingen worden steeds meer loodvrije verfsoorten ontwikkeld. Zie ook gezondheidsrisico's.

Loosdrechts porselein. 1774- 1784

In Oud-Loosdrecht was dominee Joannes de Mol al enige tijd bezig met onderzoek naar de geheimen van de porseleinfabricage.

Dit onderzoek kwam deels voort uit persoonlijke belangstelling en deels uit sociale bewogenheid.

Er heerste namelijk grote werkeloosheid en armoede in zijn gemeente, waaraan hij een einde probeerde te maken.

Toen zijn experimenten - met behulp van de reeds in Weesp genoemde Gerverot - succesvol bleken, besloot hij tot het oprichten van een eigen porselein fabriek.

Om de bestrijding van de werkeloosheid zo doelmatig mogelijk te laten verlopen werden er, met behulp van een kleine groep (ervaren) buitenlandse werknemers, zo veel mogelijk lokale arbeiders opgeleid ten behoeve van de porseleinproductie.

De Loosdrechtse fabriek leverde een - voor die tijd - zeer grote productie en een enorme variatie in voorwerpen. Wat de decoraties betreft nemen de landschapjes een zeer prominente plaats in. Dominee Joannes de Mol liep al snel tegen dezelfde problemen op als zijn voorganger in Weesp, te weten: zeer hoge productiekosten, felle buitenlandse concurrentie en een te klein afzetgebied. Ook de te grote variatie in voorwerpen bleek uiteindelijk niet in zijn voordeel te werken.

Dominee Joannes de Mol overleed in1782 in grote armoede, waarna de fabriek door een aantal geldschieters werd voortgezet. Ook deze geldschieters slaagden er niet in het bedrijf rendabel te maken, wat in 1784 resulteerde in de definitieve sluiting van de fabriek.

Het Loosdrechts porselein werd gemerkt met de letters M.O.L.

(behoudens een zeer korte beginperiode waarin een staande leeuw als merk werd gebruikt).

Deze lettercombinatie kan men op twee manieren uitleggen: de gekozen letters stonden zowel voor zijn eigen naam als voor de afkorting Manufactuur Oud Loosdrecht.

Het merk werd, behoudens enkele uitzonderingen, uitgevoerd in onderglazuur blauw en de letters werden ook vaak ingegrift in de nog natte klei.

Luster

Speciale edelmetaal porselein verf voor interferentie effecten. Geeft een iriserende glans op het geverfde oppervlak. Niet gebruiken voor serviesgoed. Zie gezondheidsrisico's.

M

Majolica

Aardewerk dat aan de voorzijde van een dekkende laag tinglazuur is voorzien, waarin een decoratie met de kleuren blauw, geel, groen, mangaan en oranjerood. Aan de achterzijde met doorzichtig loodglazuur. Kenmerken zijn de tamelijk dikke scherf en de beschadigingen aan de voorzijde van borden en schotels. Veroorzaakt door het gebruik van driehoekige steuntjes (proenen) waarmee zij in de oven op elkaar werden gestapeld.

De productie van de majolicabakkers bestond hoofdzakelijk uit platgoed als borden. Majolica werd vroeger aangeduid als gleijersgoed.

Marmeren

Zoals het woord reeds aangeeft wordt een marmer-achtige structuur nagebootst. Elke porseleinschilder gebruikt daarvoor natuurlijk zijn eigen favoriete methode. Meestal gebruikt men een open olie voor het aanbrengen van de verf. Om een betere glans te krijgen kan men eerst een ondergrond met vloeimiddel aanbrengen. Door gebruik van een sponsje voor het aanbrengen van de verf worden zachte overgangen van de diverse kleuren bereikt.

De zo specifieke lichte aders in marmer kan men aanbrengen met een "wipe-out" of droog penseel. Bij het aanbrengen van een marmer rand op een bord moeten deze aders niet allemaal naar het midden gericht zijn want dat geeft een wagenwiel-effect. Dus globaal in één richting als het ware laten doorlopen over het bord. Door het sponsje te vervangen door een propje folie of textiel kan men speciale structuur-effecten bereiken. Zeer kleine puntjes en lijntjes met goudverf worden ook gebruikt.

Matglazuur

Dekkende glazuur door toevoeging van een niet mee-smeltend bestanddeel in poedervorm ofwel een glazuur samenstelling die een zeer fijne kristalvorming geeft (bijvoorbeeld toevoeging van titaanoxide TiO₂). Daardoor zijn matglazuren nooit transparant.

Matteren

Matteren bij het porselein op-glazuur schilderen kan worden bereikt door vermindering van het aandeel vloeimiddel in de verf of door toevoeging van hoog-smeltende witte metaaloxiden zoals titaanoxide, aluminiumoxide, magnesiumoxide, etc.

Medium

Om met porseleinverfpoeder te kunnen schilderen is een medium noodzakelijk. De meest gebruikte mediums zijn Copaiva balsem, ingedikte terpentijn en waterbasis mengsels.

Zie: aanmaken, contour olie, Copaiva balsem, dikke olie, etherische oliën, gezondheidsrisico's, glycerine, glycol's, terpentijn, waterbasis medium.

Meissen

Bekende Duitse fabrikant van hoogwaardig porselein.

Talstrasse 9, 01662, Meissen, Duitsland. Zie: www.meissen.de

Minerale terpentijn

Minera of reukloze terpentijn is een ruwe olie destillaat bewerkt met waterstof tot "n-paraffine".

Het heeft dus geen enkele relatie tot terpentijn.

Ook "Schjerning 163" reukloze terpentijn is een paraffine olie.

Monochrome. (Camïeu)

Schildering in één kleur. De accenten worden bereikt door de intensiteit van de kleur. Delfts blauw is een bekend voorbeeld van monochroom.

N

Nikkeloxide

Wordt gebruikt als kleurstof in glazuur. Afhankelijk van de glazuur samenstelling kan geel, groen, violet, wijnrood, of blauw verkregen worden.

Nikrothal

Legeringen met ca 45% ijzer- 35% nikkel- 20% chroom, voor verhittings elementen van ovens tot 1100-1200°C.

Na langdurig gebruik wordt het materiaal bros door kristalgroei.

Zie: www.kanthal.com/

O

Oliën

Zie: Aanmaken, Dikke olie, Contour olie, Etherische olie, Medium.

Omsteekpen

Schrijf of tekenpen die na gebruik omgekeerd in de houder geplaatst wordt om beschadiging tegen te gaan.

Onderglazuur schilderen

Schilderen op bisquit of op bisquit voorzien van rauwe glazuur.

Omdat daarna een glazuurbrand noodzakelijk is op 1000-1100°C moet speciale verf gebruikt worden.

Opglazuur schilderen

Schilderen op geglazuurde objecten die op 750-850°C gebrand worden.

Opkoken van glazuur."Versuikeren"

Velen van ons hebben er wel eens mee te maken gehad, na het branden is de oppervlakte van het glazuur "versuikerd".

Berucht zijn Queens- & Creamware van Wedgwood, maar ook siervoorwerpen van goedkoop aardewerk en steengoed. En dan zijn vele moeizame schilder uren voor niets gedaan.

Er zijn porselein schilders die vertellen dat zij bij het oppakken van een bord al kunnen zeggen dat het een soort aardewerk is dat zal versuikeren. Anderen kunnen de namen geven van fabrikanten waarvan men nooit wat moet gebruiken omdat het zal versuikeren. Beide uitspraken zijn volslagen onzin. Hoewel porselein van hoge kwaliteit vaak dun is bestaat er wel degelijk dik porselein van hoge kwaliteit. Maar ook dik aardewerk van goede kwaliteit kan met succes gebruikt worden voor opglazuur schilderen. Opkoken van glazuur van reeds geglazuurde voorwerpen, zoals wij die meestal gebruiken, ontstaat door te hoog branden van een laag-smeltende glazuur. Waarom gebruiken sommige fabrikanten dan een laag-smeltend glazuur op hun keramische producten. Om zo goedkoop mogelijk te produceren. Op hoge temperatuur branden vergt meer energie en geeft dus hogere kosten.

Ook zijn de laagsmeltende glazuren van eenvoudige samenstelling goedkoper. De uiteindelijke kwaliteit is wel beduidend minder maar als het om producten gaat waar geen bijzondere eisen aan gesteld worden is dat geen probleem. Voorbeelden zijn de goedkopere serviezen voor restaurants en hotels, maar ook sier-aardewerk.

Dergelijke glazuren worden bij temperaturen van 600-700°C aangebracht en gaan bij een temperatuur van 800-850°C dus opkoken.

Daarbij kunnen bepaalde bestanddelen in het glazuur, zoals fluor verbindingen, reacties aangaan met het kwarts in de scherf en daardoor extra gasvorming geven. De samenstelling van het glazuur ondergaat daardoor ook nog eens een duidelijke verandering in eigenschappen. Wat kun je er dan achteraf nog aan doen? Eigenlijk niets, want dat glazuur is gewoon niet geschikt voor een hogere brand temperatuur.

Opnieuw branden en enige uren op 800-850°C houden wil soms het oppervlak iets gladder maken, maar niet echt mooi strak.

Op een veel hogere temperatuur branden maakt ook het oppervlak soms iets gladder maar dan verdwijnen de meeste kleuren, dus ook niet mooi.

Een extra glazuurlaag aanbrengen is ook geen oplossing omdat de combinatie van dat laagsmeltende glazuur met een hoog-smeltend glazuur niet goed werkt.

Daarom moet U niet bekende producten altijd eerst een keer branden op de temperatuur die U gebruikt, om te zien of het glazuur opkookt.

Denk er om dat een verschil van 20°C al kan bepalen of het aardewerk wel of niet bruikbaar is voor opglazuur schilderen.

Bij het onderglazuur schilderen en nadien glazuren kan ook opkoken voorkomen maar daar spelen meer factoren een rol. Vochtgehalte van de scherf, drogen na het schilderen, samenstelling van het glazuur, snelheid van opwarmen, haltepunt bij ca 350°C om kristalwater te laten ontwijken, de brandduur en ook nog het reducerend of oxiderend stoken.

Maar als het glazuur geschikt is voor de gekozen brandtemperatuur en toch opkookt is er te kort gedroogd en/of te snel gestookt. Afhankelijk van de viscositeit van het gebruikte glazuur, kan hier door opnieuw branden vaak wel een verbetering worden bereikt.

Een dun-vloeibaar glazuur geeft in het algemeen al minder aanleiding tot opkoken en wil bij opnieuw branden ook sneller gaan dichtvloeien.

Ook restanten van siliciumcarbide als schuurmiddel kan door reactie met het glazuur gasvorming geven.

Orton pyrometric kiln sitter mini cones

In onderstaande tabel worden de verwekings-temperaturen gegeven voor een normaal gebruikte opwarmsnelheid van 150°C/uur.

Doordat het verweken van de cones enige tijd vergt is de temperatuur waarbij de cone ombuigt en de oven gaat uitschakelen sterk afhankelijk van de opwarmsnelheid.

Ook de vullingsgraad van de oven is van belang. Een volle oven warmt langzamer op en koelt ook langzamer af.

De opwarmsnelheid is ook afhankelijk van het vermogen en de afmetingen van de oven.

Bij een opwarmsnelheid van 60°C/uur zullen de temperaturen ca 20°C lager zijn en bij een opwarmsnelheid van 300°C/uur ca 30°C hoger!

Dit is vooral van belang bij rode kleuren en aardewerk met een laagsmeltende glazuur die kan opkoken bij herverhitting.

Zie: www.ortonceramic.com/store/home.php

bij 150°C/u 

cone       °C         °F

022   600   1112

021   614   1137

020   635   1175

019   683   1261

018   717   1323

017   747   1377

016   792   1458

015   804   1479

014   838   1540

013   852   1566

012   884   1623

011   894   1641

 09   923   1693

 08   955   1751

 07   984   1803

 06   999   1830

 05  1046   1914

 04  1060   1940

 03  1101   2014

 02  1120   2048

 01  1137   2079

  1  1154   2109

  2  1162   2124

  3  1168   2134

  4  1186   2167

  5  1196   2185

  6  1222   2232

  7  1240   2264

  8  1263   2305

  9  1280   2336

 10  1305   2381

 11  1315   2399

 12  1326   2419

Oscar olie

Wordt vooral in Amerika gebruikt.

De juiste samenstelling wordt niet aangegeven maar het vertoond grote overeenkomst met berkenteer olie.

Ossekop

Hoekmotief voor tegels.

Ovencement

Speciale cement voor het metselen van ovenstenen, geschikt voor temperaturen tot ca 1300°C.

Ovenplaten

Zie silimaniet, chamotte.

Ovens

In principe is elke oven die een temperatuur van 1060°C kan bereiken geschikt voor alle vormen van porselein-schilderen.

Of het nu een hout- kool- olie- of gasgestookte, ofwel een elektrisch verwarmde oven is heeft alleen invloed op de investering- en gebruikskosten en het uiteindelijke resultaat.

Voor alleen op-glazuur schilderen is een oven die een temperatuur van 860°C kan bereiken reeds voldoende.

Waar moet U als hobby porseleinschilder nu op letten bij de aanschaf van een nieuwe oven?

1       Het maximaal aansluitvermogen.

Op één groep bij een normale woonhuisaansluiting is dat 16 Amp ofwel 3300W. Afhankelijk van de uitvoeringsvorm en isolatie zal dat neerkomen op een inhoud van 40 tot 70 liter. Alleen als U een krachtstroomaansluiting heeft kunt U verder gaan.

2       De uitvoeringsvorm.  

Schachtovens (bovenladers);

-voordeel;            te vergroten door opzetstukken en wat goedkoper dan                                     kamerovens,

-nadeel;     iets moeilijker te laden.

Kamerovens (voorladers);

-voordeel;            iets eenvoudiger te laden,

-nadeel;      niet te vergroten en iets duurder

3       De verhittingselementen.

Afhankelijk van het voor de verhittingselementen toegepaste materiaal kunt U een maximale temperatuur van ca. 900-1100-1200 of zelfs 1320°C bereiken.

Voor op-glazuur porselein schilderen is 900°C meer dan voldoende. Voor in-glazuur porselein schilderen is 1250°C, en voor onderglazuur porselein schilderen is 1300°C, meer dan voldoende.

Ovens die een hogere temperatuur kunnen bereiken zijn duurder door de toegepaste verhittingselementen en thermokoppels voor het meten en regelen van de temperatuur.

Wilt U ook klei of porselein bakken en glazuren, dan moet U naar een max. temperatuur van 1320°C gaan.

4       De temperatuurregeling.

Kiln sitter + cones.

Uitschakeling door verweking van de cones (keramische staafjes) bij het bereiken van de gewenste temperatuur.

-voordeel;            goedkoop,

-nadeel;      de verweking is sterk afhankelijk van de opwarmsnelheid en daardoor niet erg nauwkeurig. Door ervaring kan men hier toch goed mee werken.

Wel oppassen voor vervuiling van het schakelmechanisme waar de cones in bevestigd worden. Er is geen halte tijd bij het bereiken van de brandtemperatuur.

Elektronische aan/uit regelaar met thermokoppel.

Ouderwets, nog maar weinig gebruikt.

-voordeel;            redelijk nauwkeurig (ca +10°C),

-nadeel;      vrij duur.

Bij beide systemen is geen echte regeling van de opwarmsnelheid mogelijk. Soms kan men het totaal vermogen in enkele stappen kiezen waardoor een bepaalde opwarmsnelheid wordt verkregen.

 Microprocessor of computerregeling.

Modern, op dit moment het meest toegepast.

-voordeel;            zeer nauwkeurig (ca +1°C). Kan op nachtstroom werken door instelbare voorlooptijd.

-nadeel;      vrij duur, waarbij een prijsvergelijking van de verschillende leveranciers de moeite waard is.

P

Paletten

In plastic alleen geschikt voor verf-mediums op waterbasis, in porselein geschikt voor alle verf-mediums. Afdekken van paletten is belangrijk om verf stofvrij te houden.

Paletmes

Flexibel plat metalen strip in houder om verf en medium goed te kunnen mengen op een glasplaat of tegel. Met een hard paletmes kunnen korrels in de verf beter worden fjin gewreven.

Paraffine olie

Wordt als "Reukloze minerale terpentijn" in de handel gebracht, maar heeft niets te maken met terpentijn. Ook "Schjerning 163 minerale terpentijn" is paraffine olie en dus een minerale olie.

Parelmoer

(Synoniemen; Mother of Pearl, Nacre, Sadaf.)

Een natuurlijk gevormd calciumcarbonaat in schelpen en eveneens de vorming van parels in oesters.

Door de prachtige glans en kleuren door de eeuwen heen gebruikt voor sieraden. Bij het porselein schilderen wordt met lusters gepoogd die prachtige glans na te bootsen.

Penselen

Voor de grotschilderingen van Altamira en Lascaux, 15.000 tot 20.000 jaar geleden, werden al penselen gebruikt. De schilders bundelden dierlijk haar en bevestigden dat aan een steel.

Het haar van penselen.

Dit is het allerbelangrijkste onderdeel van het penseel. Afhankelijk van het gebruiksdoel, kwaliteit en prijs worden verschillende haarsoorten verwerkt. Elke haarsoort bezit specifieke eigenschappen die het karakter van het penseel bepalen.

(Zie Talens Rembrandt & Van Gogh nummers)

Penselen voor het op-glazuur porselein schilderen.

Kolinsky roodmarterhaar.(R 100 & 105)

De staart van de in Noord-Siberië en in Mongolië levende Kolinsky Roodmarter levert de allerbeste kwaliteit haar voor penselen.

Het haar garandeert een sublieme verfopname, een uitstekende veerkracht en een lange levensduur. De haarbundel van de Kolinsky heeft een schitterende punt, die alleen door Petit gris wordt geëvenaard. De scherpe haarpunt is vooral belangrijk als u heel gedetailleerd wilt werken.

Roodmarterhaar. (R 109, 110, 240, 241, 245, 310)

Penselen gemaakt met deze haarsoort hebben ook een uitstekende verfopname, een prima veerkracht en een lange levensduur.

Roodmarterhaar laat zich eveneens zetten tot een mooie puntvormige bundel. Deze penselen worden meestal ook gebruikt voor het aanbrengen van details.

Eekhoornhaar (Petit gris pur). (R 114, 132, 135, 136)

De staart van de Russische en Canadese eekhoorn levert haar dat uitmunt door zijn zachtheid en een bijzonder groot verf opnemend vermogen.

 Iltis haar (Fitch haar). (G 250)

De staart van de Russische Iltis marter (Pool kat) levert haar dat voor fijnschilderwerk een aantal fantastische eigenschappen bezit: groot verf opnemend vermogen, bijzonder slijtvast en buitengewoon veerkrachtig. Ook laat het haar zich prachtig in een mooie vorm zetten. Deze eigenschappen maken het Iltis haar zeer geschikt voor fijn werk.

Synthetisch haar(Selected filament).(R290,201 G191,294-296,305)

Door de schaarste aan marterhaar is in de loop der jaren een synthetische haarsoort ontwikkeld met vrijwel dezelfde eigenschappen als roodmarterhaar, maar met een lagere prijs.

Er worden polyestervezels voor gebruikt met een fijne punt. Het opnemend vermogen is lager, de veerkracht is groter en de punt wat minder scherp dan dat van roodmarterhaar.

 Penselen voor Majolica en onder-glazuur schilderen.

Wit gebleekt varkenshaar (hog bristle).(R 200-204, 208-211, 280)

Haar afkomstig van een varkens ras dat leeft in de provincie Chunking in China. Dit haar bezit een aantal sublieme eigenschappen.

Het is stug en toch bijzonder soepel en veerkrachtig. Het haar loopt in diverse fijne punten uit (dode punten, ook wel de bles genoemd).

Dat gebundeld een borstelig uiterlijk heeft (de zgn. hog bristle).

Het penseel heeft een zeer hoge opname van pasteuze verf en is het daarnaast bijzonder slijtvast.

 Runder oren haar. (G 120, 232, 234, 235, 301, 303, 304)

Dit haar is in verschillende kleuren te verkrijgen; zwart, licht- en donkerbruin. In de beste penselen wordt uitsluitend de zeer fijne zwarte kwaliteit verwerkt. Het heeft een goede verf- en wateropname, is redelijk veerkrachtig en heeft een lange levensduur.

Penselen die gemaakt zijn met dit haar zijn vooral geschikt voor het in rauwe glazuur schilderen.

Daarbij worden voor het schilderen van lijnen de penselen zodanig geknipt dat van de punt slechts één haar gebruikt, de bovenkant bevat de verf.

De verschillende penseelmodellen.

Naast de verschillende soorten haar zijn er ook diverse haarzettingen mogelijk. Elke vorm geeft een specifieke toets.

Zo is er altijd precies een penseel te vinden dat past bij een bepaalde stijl van schilderen.

De platte penselen.

"Gussow"-model.

Dit model werd ca.1900 door de Duitse schilder Gussow geïntroduceerd.

Het is een vierkante of rechthoekige vorm. Met dit penseel is het mogelijk vlakken te schilderen met scherpe begrenzingen.

"Gussow"-model met "interlocked" haarzetting.

De haarbundel bestaat uit twee afzonderlijk gebonden bundeltjes, waarbij de haren met hun natuurlijke buiging naar binnen zijn gericht.

Dit zorgt ervoor dat het penseel perfect in model blijft, het gaat niet "borstelen".

"Lyons"-model.

De haarzetting van een "Lyons"-model is langer dan van een Gussow. Over het algemeen is de toets minder strak, vloeiender en levendiger. Ook is het verf opnemend vermogen groter dan van een "gewone" Gussow.

"Kattentong"-model.

Zoals de naam aangeeft is dit penseel gezet in de vorm van een kattentong. Het is hierdoor geschikt voor gedetailleerd werk en voor grotere vlakken.

"Waaier"-model.

Het model van dit penseel heeft een sterke gelijkenis met een waaier.

Het wordt gebruikt voor het aanbrengen van geleidelijke overgangen.

De ronde penselen.

In tegenstelling tot het platte penseel is het ronde penseel over het algemeen te gebruiken voor het fijnere en gedetailleerde werk. Het assortiment bestaat zowel uit penselen met een spitse als stompe punt.

Schoonmaken en bewaren.

Penselen gaan langer mee, als ze na gebruik zorgvuldig worden schoongemaakt. Enkele tips:

-        Veeg het penseel af aan keukenpapier of een doekje, de verf vanuit de huls voorzichtig naar de top van de haarbundel drukken.

-        Olie-basis verf verwijderen door spoelen in terpentijn olie en daarna naspoelen in een niet drogende olie of wassen met water en zeep.

-        Water-basis verf verwijderen door spoelen met veel water.

-        Breng de haarbundel in de oorspronkelijke vorm terug en bewaar de penselen met de haren omhoog in een gesloten pot of in een bamboematje opgerold.

Met dank aan Koninklijke Talens BV Apeldoorn voor het beschikbaar stellen van de informatie. Voor het PSG bewerkt door Henk de Vries.

Petuntse

Petuntse is een type veldspaat welke alleen in China gevonden wordt en bij 1200°C smelt en zich aan het kaolien hecht wat dan nog niet smelt en dus de sterkte geeft.

Pigmenten

Pigmenten voor het porselein schilderen zijn gebaseerd op mengsels van metaaloxiden en verbindingen met toevoeging van vloeimiddelen.

Tegenwoordig worden steeds meer "zeldzame aardmetalen" zoals cerium, yttrium, lanthaan en scandium toegevoegd in plaats van de giftige lood, cadmium en seleen verbindingen.

Pigmenten hebben een bepaald temperatuurgebied waarbij ze toegepast kunnen worden. Voor porselein schilder pigmenten is dat ca 750-850°C.

Als hulpmiddel voor het schilderen worden organische kleurstoffen toegevoegd, deze verbranden volledig bij temperaturen boven ca 300°C.

Plateel

Aardewerk voorzien van tinglazuur (faience en majolica).

Platina

Edelmetaal. Door de zeer hoge prijs weinig toegepast bij het porseleinschilderen.

Polijstgoud

Zie: Goud op porselein.

Polychrome. (Caitao)

Meerkleurige schildering.

Porselein

Globale samenstelling 0-15% Ball klei , 50-55% Kaolien, 0-5% krijt, 0-25%Pegmatiet, 0-25% Veldspaat, 0-5% Bentoniet, 0-15% kwarts. Baktemperatuur 1200-1400°C.

Hard porselein.

Voor het eerst gemaakt in China rond de negende eeuw en getypeerd door het zeer zuivere Kaolien (Al₂O₃.2SiO₂.2H₂O) wat voor 95% vrij is van onzuiverheden.

Resulterend in een helder witte kleur. Samenstelling 50% Petuntse en 50% Kaolien. Petuntse is een type veldspaat welke alleen in China gevonden wordt en bij 1200°C smelt en zich aan het kaolien hecht wat dan nog niet smelt en dus de sterkte geeft.

Hard porselein neemt geen water op en behoeft dus niet geglazuurd te worden. De Chinese porselein fabrikage bleef geheim totdat in 1709 Bötcher in Meissen Duitsland dit ontrafelde.

Vele europese keramische fabrikanten probeerden veelal vergeefs allerlei klei mengsels.

Zacht porselein.

Veel van deze kleimengsel resulteerden in verweking tijdens het branden. Uiteindelijk werd een samenstelling gevonden van 40% Kaolien, 30% kwarts en 30% veldspaat bij een maximale brand temperatuur van max. 1300°C.

Vitreous porselein.

In principe porselein waarbij een dermate versintering is opgetreden dat geen vocht wordt opgenomen. Villeroy & Boch heeft een serie serviezen in vitro-porselein welke uitstekend geschikt zijn voor porselein schilderen.

Technisch porselein.

Gebaseerd op moderne productie methoden en wetenschappelijk onderzoek van keramische materialen, zijn de grenzen van die oorspronkelijke samenstellingen niet meer te handhaven.

Men kan gewenste eigenschappen verkrijgen door betere formulering van samenstellingen en produktiemethoden.

Zo kan men een porselein halffabrikaat maken dat eenvoudig te bewerken is door boren zagen draaien etc en daarna door een laatste brand uitharden zonder verdere krimp.

Zwart porselein. (Porcelaine Noire).

Hoewel reeds lang zwart steengoed bekend was (Black basalt van Wedgwood) werd pas in de zeventiger jaren door Rosenthal Selb Duitsland voor het eerst zwart porselein ontwikkeld en voor kunst voorwerpen gebruikt.

Porselein Schilder Genootschap

Zie: www.porseleinschildergenootschap.nl

Porselein schildermethoden

De belangrijkste schilder methoden zijn de Europese naturalistische, de Amerikaanse soft look, de Chinese en Japanse stijl.

Ook vrije stijl waarbij allerlei technieken naar inzicht van de schilder gebruikt worden.

Porselein verf

Zie: Pigmenten

Porselein verfpotloden

Voor onderglazuur schilderen zijn potloden met porselein verf-pigmenten beschikbaar, waarmede tekeningen op bisquit gemaakt kunnen worden.. Daarna moet geglazuurd en gebrand worden.

Porseleinroutes in Duitsland

Er zijn twee bekende routes langs porseleinfabrieken in Duitsland;

1       "Porzellanstrasse von Bamberg über Tettau, Selb, Vohenstrauß bis Bayreuth."

Zie: www.porzellanstrasse.de

2       "Thüringer Porzellanstraße von Ilmenau über Rudolstadt, Kahla bis Gera."

Zie: www.thueringerporzellanstrasse.de

Potlood (grafiet)

Potloden waarmee op geglazuurd porselein getekend kan worden.

Proen

Driehoekig keramisch steuntje dat bij het bakproces tussen de voorwerpen werd geplaatst zodat de geglazuurde stukken niet aan elkaar bakken.

Pyrometers

Oorspronkelijk een optische methode om de temperatuur van een object door de straling ervan op afstand te meten. Nu vaak ook gebruikt als een algemene term voor temperatuurmeters.

Q

Quarts

Oude benaming voor kwarts, siliciumdioxide SiO₂. (Bergkristal)

Wordt gebruikt als toevoeging in alle klei en glazuur soorten.

R

Regelapparaten

Zie: Computer besturing, Cones, Mini cones, Orton cones, Ovens.

Reliëf

Voor het aanbrengen van verhogingen in het schilderwerk wordt een witte reliëfverf gebruikt. In het algemeen worden toevoegingen van niet smeltende componenten, zoals magnesium en aluminium oxiden, gebruikt.

Bij het in één keer aanbrengen van te grote verhogingen bestaat gevaar van afspringen tijdens het branden, door verschil in uitzetting tussen reliëf en glazuur.

Een bijzondere vorm van het gebruik van reliëf werd door Sonja Vincent op de doedag op 30 september 2006 in Amerongen getoond. Het maken van lieveheersbeestjes, rupsen en wilgenkatjes. De werkwijze is als volgt meng gelijke delen Heraeus H5008 transparant en H5009 wit reliëf met ca 10-15% metallic porseleinverf van de gewenste kleur met weinig medium tot een dikke klei-achtige massa.

Maak hier een balletje of een cilindertje van ca 5 mm diameter en druk dat zachtjes op geglazuurd porselein. Voor een rupsje of wilgenkatje met een mesje of prikker vorm geven. Branden op 780-800°C.

Daarna de zwarte stippen op het lieveheersbeestje aanbrengen en opnieuw branden. Gebruik alleen de metallic kleuren voor het mengen met het reliëf.

Reukloze minerale terpentijn

Dit is een lichte paraffine olie. Zie "minerale terpentijn".

Richtlijnen voor branden van porseleinschilder werk

Branden is afhankelijk van het gebruikte materiaal, want dun porselein kan men sneller opwarmen en afkoelen dan dik aardewerk, maar ook de gevolgde werkmethode is van belang.

-        Onderglazuurschilderen vraagt om een duidelijke droogperiode om het ingetrokken water te laten verdampen. Dit kan vooraf maar wordt vaak al in het stookprogramma opgenomen door een haltepunt bij ca 120°C.

-        Opglazuurschilderen met medium op oliebasis vraagt om een droogperiode om alle oliebestanddelen te laten verdampen, dit kan door langzaam opwarmen of door een haltepunt bij ca 300°C.

-        Opglazuurschilderen met een medium op waterbasis. Hierbij is het schilderwerk zo snel droog dat direct naar de gewenste temperatuur opgewarmd kan worden.

-        Reliëfwerk vraagt vooral om een langzame afkoeling tot zeker lager dan ca 40°C om afspringen te voorkomen.

-        Aardewerk moet langzaam afgekoeld worden tussen 650 en 450°C in verband met de "kwartssprong" (een kristalstructuur verandering bij 573°C die 0,8% volume verandering geeft) die veel spanning kan geven en daardoor breuk. Aanbevolen wordt maximaal 100°C/uur. Ook porselein ondergaat deze kwartssprong maar door zijn hoge sterkte is dat meestal geen probleem.

-        Ook bij 227°C treed een kristalstructuur verandering op in Crystobaliet die een volumeverandering van 2,5% geeft. Aanwezigheid van crystobaliet is afhankelijk van de samenstelling. Doordat meestal de afkoeling in dit temperatuurgebied reeds gering is zal men hier geen last van hebben. Te vroeg openen van de oven kan dus wel problemen geven.

-        Bij het branden van edelmetaal verf (goudverf) en lusters de ventilatie opening open laten om de verbrandingsproducten af te voeren.

Rode porselein verf

Het is vrij algemeen bekend dat rode porselein verf vaak moeilijkheden geeft. De reden is dat menging met andere verf, de samenstelling van het glazuur, de baktemperatuur en de ovenatmosfeer allen van invloed zijn op het resultaat.

IJzer oxide pigmenten;

Alkali-borium glazuren geven wijnrood.

Titaan oxide basis mat glazuren geven geel tot bruin.

Tinoxide basis glazuren geven roodbruin.

Zink-barium glazuren geven in reducerende atmosfeer celadon. Boven 800°C vervagen de kleuren. Damp van lusters geven donkere vlekken.

Loodvrije Selenium pigmenten; lood, zink en titaan in de glazuur geven bruin of geen kleur. Mengen met andere verf geeft ook vaak kleurverandering.

Chroom pigmenten; Vervagen op aluminium- en titaan-rijke glazuren.

Algemene maatregelen bij gebruik van rode porseleinverf;

Niet mengen met andere kleuren, vooral oppassen met geel. Laat rood dus ook niet raken aan andere niet gebrande verf.

Gebruik een apart ofwel absoluut schoon penseel.

Test mat glazuur of het rood te gebruiken is.

Test menggeel of het met rood te gebruiken is.

"Rose du Barry"

In de eerste helft van de negentiende eeuw werd de "Claret" grondering opnieuw op de markt gebracht door Coalport en Minton maar nu onder de naam "Rose du Barry".

Zie: Claret grondering

"Rose Pompadour"

Door Sevres werd omstreeks de zelfde periode als Chelsea de pink "Rose Pompadour" op de markt gebracht. De kleur is vrijwel gelijk.

Zie: Claret grondering

Rosenthal in Selb

Bekende Duitse fabrikant van hoogwaardig porselein.

Zie: www.rosenthal.de

Philip Rosenthal Platz 1, 95100 Selb, Duitsland.

Rozemarijn olie

De struik Rosmarinus Officinalis var. Angustifolius wordt gebruikt voor de productie van de olie. De beste kwaliteit komt van de bloemtrossen en bevat vooral pinenen, campheen, limoneen, cineol en borneol. De mindere kwaliteit komt van de gehele plant en bevat tevens kamfer, linalol, terpineol, octanon en bornylacetaat.

De olie is niet giftig en niet-irriterend voor de huid. Er zijn geen allergische reacties bekend. De olie wordt veel gebruikt in zepen en cosmetica, maar ook in voedingsmiddelen, vleesproducten en likeuren. Bij porseleinschilderen voor het verdunnen van Copaiba en dikke-olie, als vervanging van lavendel olie. Tevens als een toevoeging voor contour olie.

Rozenburg porselein

De Haagsche Plateelbakkerij Rozenburg was een aardewerkfabriek die van 1883 tot 1916 in bedrijf was. In 1883 richtte Wilhelm Wolff de 's Gravenhaagsche Kunstaardewerk fabriek op, met als doel om blauw en gekleurd Oud Delfts aardewerk na te volgen. In 1884 kwam Th. A. C. Colenbrander als artistiek leider bij de fabriek. De producten uit die tijd gelden nog steeds als belangrijk in de Nederlandse aardewerk industrie. Pas In 1886 kreeg het bedrijf de naam de Haagsche Plateel-bakkerij Rozenburg. In 1895 werd J. Jurriaan Kok als directeur benoemd. De kwaliteit en de decoraties werden beter. Vooral de decoraties werden levendiger, met vogels, vissen, in combinatie met bloemen. Dit in tegenstelling tot de voorgaande donkere bloemendecoraties.

Een hoogtepunt was de ontwikkeling van het eierschaalporselein. Met de productie werd in 1899 begonnen.

Dit werd voor het eerst tentoongesteld op de wereldtentoonstelling in Parijs in 1900. De belangstelling was groot en verschillende musea gingen over tot aankoop.

Begin 1900 liep de verkoop terug en werden twee nieuwe producten in productie genomen, het Juliana- en het incruust-aardewerk.

In 1913 verliet Jurriaan Kok het bedrijf. Nadat in 1914 de Eerste Wereldoorlog was uitgebroken, kwam de productie tot stilstand en volgde de opheffing in 1916.

Het Rozenburg aardewerk en eierschaal porselein is zeer geliefd bij verzamelaars.

S

Saral papier

Zie Carbonpapier.

Segerkegel

Keramische kegels die bij een normale opwarmsnelheid van ca 150°C/uur bij de in de tabel gegeven temperatuur gaan ombuigen. Doordat het verweken van de cones enige tijd vergt is de temperatuur waarbij de cone ombuigt en de oven gaat uitschakelen sterk afhankelijk van de opwarmsnelheid.

De opwarmsnelheid is afhankelijk van het vermogen, de afmetingen van de oven en de vullingsgraad. Bij een opwarmsnelheid van 60°C/uur zullen de temperaturen ca 20°C lager zijn en bij een opwarmsnelheid van 300°C/uur ca 30°C hoger zijn ! Bij een hoge vullingsgraad is de opwarmsnelheid lager. Daarom is moderne regelapparatuur aan te raden.

Seger Temperatuur

kegel

nr            °C       °F

20    670  1238

19    690  1274

18    710  1310

17    730  1346

16    750  1382

015a  790  1454

014a  815  1499

013a  830  1526

012a  855  1571

011a  880  1616

010a  900  1652

09a   920  1688

08a   940  1724

07a   960  1760

06a   980  1796

05a  1000  1832

04a  1020  1868

03a  1040  1904

02a  1060  1940

01a  1080  1976

1a   1100  2012

2a   1120  2048

3a   1140  2084

4a   1160  2120

5a   1180  2156

6a   1200  2192

7    1230  2246

8    1250  2282

9    1280  2336

10   1300  2372

Schjerning

Deense leverancier van porselein verf en toebehoren.

Zie: www.schjerning-farver.com

Osteralle 21, DK-8400, Ebeltoft, Denemarken.

Schuurmiddel

De belangrijkste materialen voor slijpen en schuren zijn (rood) aluminiumoxide en (groen of zwart) siliciumcarbide. De korrelgrootte wordt aangegeven in het aantal mazen per inch als zeefmaat. Hoe hoger de zeefmaat des te fijner is de korrel. Bij het porselein schilderen wordt na een brand vaak met schuurpapier 400 het oppervlak glad gemaakt.

Daarna goed reinigen want achtergebleven korrels schuurmiddel kunnen bij een volgende brand kleurverandering geven. Bij schuren van bisquit bij voorkeur alumiumoxide als schuurmiddel gebruiken daar siliciumcarbide in combinatie met glazuur gasvorming en dus blazen kan geven. Ook verkleuringen door reacties met koperhoudende pigmenten.

Schoonmaken

Het is zeer belangrijk voor het schilderen het oppervlak te reinigen en vooral te ontvetten. In het algemeen wordt spiritus gebruikt.

Aceton wordt soms aangeraden als men met goudverf gaat werken. Zie alcohol, aceton, gezondheidsrisico's.

Selb

Bekend om zijn grote porselein industrie. Rosenthal, Hutschenreuter, Villeroy & Boch en nog vele anderen in en om Selb. Zie: www.selb.de Jaarlijks de eerste week van augustus de beroemde porselein vlooienmarkt.

Silimaniet

Zeer algemeen voorkomend mineraal wat bestaat uit een combinatie van aluminium en silicium oxide (63,1% Al₂O₃ en 36,9%SiO₂). Het is zeer vuurvast en wordt daarom gebruikt voor ovens.

Sleper penseel

Zie lijnentrekker penseel.

Smelt kegels

Zie Orton & Seger kegels.

"Soft look" techniek

Vooral in Amerika toegepaste techniek waarbij achtergronden in elkaar overlopen en geen fijnere details worden weergegeven.

Spiritus

Gedenatureerde alcohol voor schoonmaak doeleinden. Zie alcohol.

Steengoed

Globale samenstelling; 25-35% Ball klei, 20-25% Kaolien, 0-25% pegmatiet, 0-25% zilverzand, 0-20% veldspaat.

Bakken op 1260-1280°C.

Stofmasker

Gezichtsmasker om inademen van verf stof tegen te gaan.

Stupfen

Duitse term voor sponsen of tamponneren.

Suikerwater

Eenvoudig medium voor contouren. Droogt snel, waarna met een olie-medium verder geschilderd kan worden. Wordt vaak gebruikt voor penwerk en contouren. Er zijn vele samenstellingen mogelijk, zo wordt er een mengsel van ¼ poedersuiker + ¾ maïzena gebruikt op drie delen verfpoeder. Ook mengsels met dextrine, Arabische gom, behangerslijm etc., worden toegepast.

T

Talk. (Zeepsteen)

Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂, Magnesium Silicaat Hydroxide

Een ornamental, hitte, zuur en electrisch-resistente steen gebruikt als laboratorium tafelbladen en electrische schakelborden.

De steen heeft het uiterlijk van melkkwarts maar voelt zeepachtig aan en kan met een vingernagel worden gekrast. Daarom wordt het veel gebruikt om te beeldhouwen. Talk poeder wordt gebruikt in verf, rubber, dakbedekking materiaal, keramiek, glazuur, insecticiden en in talk poeder. Talk poeder wordt ook gebruikt in voedingsmiddelen en cosmetische producten. In de EU het nummer is E553b.

Veiligheid van talk.

Verschillende studies geven een mogelijke relatie aan tussen talk en verschillende vormen van longaandoeningen en kanker aan. Dit is een belangrijk aspect gezien het veelvuldig gebruik van talk. Maar er zijn geen wetenschappelijke bewijzen dat talk carcinogeen is, ook al door het jarenlange gebruik. Het Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) ziet het het zuivere talk, wat geen asbestvezels bevat als ongevaarlijk "Generally Recognized As Safe (GRAS)".

Tamponneren

Sponsen van verf op grotere oppervlakken of achtergronden. Voor een mooi egaal effect is het gebruik van open olie aan te raden.

Tegelcassette

Vuurvaste houder om tegels te branden.

Tegels, soorten

Afgezien van de ouderwetse witjes kunnen ook moderne tegels gebruikt worden voor het op-glazuur schilderen. Het is wel aan te raden eerst een proeftegel te schilderen en te branden.

Porselein tegels zijn te prefereren maar moeilijk te krijgen en hoog in prijs.

Tekenpotloden, voor porselein

Zie bij potloden.

Temperatuur conversie

t °C x 9/5 + 32 = t °F

(t °F-32) x 5/9 = t °C

Zie: http://www.onlineconversion.com/temperature.htm

Temperatuurregelaars

Zie bij ovens.

Temperatuurschok

Letterlijk een zeer snelle verandering van temperatuur waardoor spanningen ontstaan die tot breuk kunnen leiden.

Maar vaak wordt de kwartssprong bedoeld waar bij 573°C door een fase overgang in het kwarts een volumevergroting van 1% optreed en daardoor hoge spanningen die tot breuk kunnen leiden.

Denk ook om de Crystobaliet inversie bij 227°C met 2,5% volumeverandering.

Vooral oppassen bij dik aardewerk grote objecten en gecompliceerde vormen. Opwarm- en afkoelsnelheid lager dan 100°C/uur houden.

Terpentijn

Synoniemen; terpentijn olie, turpentine oil, turps, terebinth(ine).

Terpentijn wordt door stoomdestillatie gewonnen uit rest-hout van dennen (fam. Pinaceae)

Het bestaat voornamelijk uit terpenen (C₅H₈)n en pinenen C₁₀H₁₆.

Er zijn vele verschillende soorten terpentijn in omloop.

In Europa worden daarvoor meestal de Pinus Pinaster en P.Sylvestris gebruikt. In Amerika de Pinus Palustris en P.Caribaea.

Bijzondere soorten zijn; Venetiaanse terpentijn, Hongaarse terebinth en de Strassbourgse citroenterpentijn ofwel "Térébinthine au citron". Deze laatste ruikt naar citroen.

In principe zijn alle soorten te gebruiken voor het porselein schilderen maar ze vertonen toch duidelijk verschillen.

In tegenstelling tot de Europese terpentijn geeft de Amerikaanse terpentijn soms zwarte vlekken in het schilderwerk. Waar dat aan ligt is niet duidelijk. Misschien zitten er toch wat andere componenten in of is de kwaliteit minder goed door de gebruikte productie methode.

Terpentijn is niet giftig maar sommige mensen vinden de sterke geur hinderlijk. Ook zijn er mensen die allergische reacties vertonen en kunnen beter Copaiva gebruiken..

Voor het porselein schilderen wordt ingedikte terpentijn (dikke olie) meestal verdund met kruidnagel-, rozemarijn-, of lavendelolie.

Zie ook gezondheidsrisico's.

Terpentine

Synoniem; Peut, verfverdunner, white spirit, odorless mineral spirit, terps. Terpentine is een kleurloze, waterdunne, licht ontvlambare vloeistof die bestaat uit nafta, met daarin nog ca. 4% 1,2,4-trimethylbenzeen, ca. 1% xyleen en ca. 0,1% benzeen.

Dit mengsel van koolwaterstoffen is zeer giftig, ook het inademen van terpentinedampen is schadelijk.

Terpentine wordt vooral gebruikt als oplosmiddel in de verf industrie.

Door het kleine verschil in naam wordt het toch nog wel eens verward met terpentijn, maar het wordt absoluut niet gebruikt bij het porselein schilderen.

Zie ook gezondheidsrisico's.

Thermokoppel typen

Thermokoppels zijn zeer accurate temperatuur sensoren.

In 1822 ontdekte de Estlandse fysicus Thomas Seebeck dat de verbinding van twee verschillende metalen een elektrische spanning geeft die afhankelijk is van de temperatuur.

Thermokoppels zijn gebaseerd op dit Seebeck effect.

Afhankelijk van de maximale te bereiken temperatuur en de toepassing kiest men de materialen en de uitvoeringsvorm.

De twee meest gebruikte thermokoppels voor keramische ovens zijn;

Type K (Chromel / Alumel)

(90%Ni, 10%Cr) / (95%Ni, 2%Mn, 2%Al, 1%Si)

Algemeen toepasbaar tot 1200°C.

Lage kostprijs en verkrijgbaar in vele uitvoeringen.

Gevoeligheid ca. 41µV/°C.

Type S (Platinum / Rhodium)

(Pt) / (Pt+10%Rh)

Voor hoge temperaturen tot 1760°C.

Hoge kostprijs, zeer stabiel en nauwkeurig, verkrijgbaar in vele uitvoeringen.

Gevoeligheid 10µV/°C.

Thinner

Thinner is een organisch oplosmiddel voor verven op oliebasis. Het bestaat uit een mengsel van vluchtige organische stoffen, waarvan tolueen of xyleen meestal de voornaamste is (>50%).

Met o.a. methylisobutylketon, isopropylalcohol, aceton, isobutylalcohol en butanon. Het is licht ontvlambaar. De samenstelling wisselt per fabrikant. Dit mengsel van koolwaterstoffen is zeer giftig, ook het inademen van thinnerdampen is schadelijk. Het wordt niet gebruikt voor het porselein schilderen.

Thüringer Porzellanstraße

Route in Thüringen langs plaatsen waar porselein gemaakt wordt.

Mocht U eens op vakantie in Thüringen willen gaan dan is een bezoek aan de verschillende porselein fabrikanten zeker aan te raden. De vele musea en kastelen in dat gebied zijn eveneens zeer de moeite waard.

Aan te bevelen is een bezoek aan het kasteel Heidecksburg in Rudolstadt. Ook aan het niet ver daarvan gelegen familiebedrijf Kämmer.

En natuurlijk de verkopen van wit porselein bij de fabrieken in Rudollstadt, Blankenhain en Kahla als U op porselein jacht wilt gaan.

Als U meerdere adressen in de omgeving zou willen bezoeken zie dan vooral: www.thueringerporzellanstrasse.de

Tolueen

Synoniemen: Toluol, Methylbenzeen, Phenylmethaan.

Tolueen (C₆H₅CH₃) is een zeer giftige aromatische koolwaterstof veel gebruikt als oplosmiddel. Komt voor in edelmetaal porselein verf. Alleen gebruiken in zeer goed geventileerde ruimten. Concentraties hoger dan 50ppm (190mg/m³) kunnen ernstige gezondheidsrisico's opleveren. Zie: http://www.jtbaker.com/msds/englishhtml/t3913.htm

Transfers

Met porselein verf bedrukte speciale folie, waarbij afbeeldingen door weken in water overgebracht kan worden op porselein en na drogen gebrand kan worden. Er is ook blanke folie die men zelf kan beschilderen. De werkwijze werd in 1751 uitgevonden door John Brooks.

De graveur Robert Hancock (1730-1817) bracht het in productie bij George Anderton in Birmingham. Door Sadler & Green in 1756 verbeterd.

Zie: http://www.gpsf.com/Definition0.htm

Oorspronkelijk alleen gebruikt voor monochroom werk met handmatige toevoegingen van andere kleuren.(Polychrome Enamelling) Vooral bekend geworden als Royal Worcester Porcelain "black printing".Zie:

http://www.powerhousemuseum.com/collection/database/?irn=319469

http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-20050943.html

http://www.thebritishmuseum.ac.uk/explore/highlights/highlight_objects/pe_mla/w/worcester_porcelain_saucer_pri.aspx

Tegenwoordig vrijwel altijd polychroom.

Triangels

Metalen of keramische steunen om borden te stapelen in de oven.

Zie ook "Proen"

U

Universele olie, drogend en niet drogend

Deze ongewenste commerciële aanduidingen zijn misleidend. Het is beter duidelijk aan te geven wat de samenstelling van dergelijke olie is. Niet alleen uit oogpunt van schilder techniek, maar vooral ten aanzien van veiligheid en gezondheids aspecten.

V

Vaatwasserbestendig

Normale op-glazuur porselein verf die bij 800°C ingebrand is geeft geen problemen in de vaatwasser. Goud zal bij veelvuldig gebruik van de vaatwasser slijten. Zilver wordt vrij snel geelbruin.

Lusters zijn niet vaatwasserbestendig.

Veiligheid maatregelen

Zie gezondheidsrisico's.

VeKa

Leverancier van grondstoffen voor pottenbakkers en porseleinschilders. Zie: www.ve-ka.nl

Veldspaat

Mineralen uit de groep van aluminosilicaten. Worden algemeen toegepast in klei en glazuur. Zoals kaliumveldspaat (K₂O.Al₂O₃.3SiO₂).

Vellum

Een wit of crème produkt dat gebruikt wordt om een mat oppervlak te verkrijgen.

Vermiculite

Zeer complex waterhoudend-aluminium-magnesium-ijzer-silicaat.

Chemische formule (Mg,Ca,K,Fe¹¹)₃(Si,Al,Fe¹¹)₄O(OH)₂O.4H₂O

Mica-achtig mineraal wat door verhitting een volumineuze korrelige structuur krijgt en als isolatiemateriaal gebruikt wordt. Ook om nog te warme producten uit de oven verder te laten afkoelen.

Zie ook http://www.vermiculite.net

Verwijderen van paarse goud vlekken

Het gebruik van zeer fijn (mesh 400) schuurpapier is een ieder wel bekend. Ook kun je met twee componenten siliconen rubber, vermengd met zoveel mogelijk siliciumcarbide poeder (mesh 400), een radeergum maken en dat gebruiken.

Nadeel is echter dat de hoogglans van het glazuur duidelijk het schuureffect laat zien.

Een zeer goede methode is het etsen met jodium. Een paar kristallen jodium oplossen in alcohol ofwel bij de apotheek jodiumtinctuur of polyvidonjodium (betadine) halen en met een penseel de paarse vlekken aanstippen.

Bedenk wel dat jodium niet alleen de paarse vlekken maar ook het goud etst. Er vormt zich geel goudjodide (aurum jodatum) dat met water afspoelbaar is.

Omdat het jodium het glazuur niet etst blijft de glans. Etsen met "Vorkon pasta" of "Etchall" (35% ammoniumfluoride oplossing) tast wel het glazuur aan en wordt mat.

Versuikeren

Zie opkoken.

Villeroy & Boch

Grote Europese fabrikant van hoogwaardig porselein. Zie www.villeroy-boch.com Hoofdkantoor in Mettlach Duitsland alwaar ook een museum met hun producten in de Saaruferstrasse.

Zie www.keramikmuseum-mettlach.de In de Vielitzerstrasse 26 in Selb in de Factory Inn ook een afdeling van Villeroy & Boch.

Vloeimiddel

Smeltpunt verlagende toevoeging in glazuur en porseleinverf. Geeft aan porseleinverf meer glans.

Vroeger werd meestal het goedkope loodsilicaat gebruikt, tegenwoordig minder giftige verbindingen zoals bijvoorbeeld boriumsilicaat.

W

Waterglas

Oplossing van natriumsilicaat (Na₂SiO₃) in water.

De stof is een sterke base, reageert heftig met zuren en is corrosief. Irriterend voor de ogen, de huid en ademhalingsorganen.

Veiligheidsbril en handschoenen gebruiken. Wordt gebruikt in gietklei en glazuur.

Weesper Porselein

Het Weesper porselein is afkomstig uit de eerste Nederlandse porseleinfabriek, die overigens maar een korte tijd furore heeft gemaakt. Oorspronkelijk in de Kromme Elleboogsteeg in 1757 gesticht door de Engelsman Daniel MacCarthy samen met de Amsterdamse koopman D.R. Muilman en twee Engelse kooplieden Charles Pye en George Cruikshank. Het bedrijf ging na 1,5 jaar failliet en werd overgenomen door Bertrand Philipp Sigismund Albrecht graaf van Gronsfeld-Diepenbroick-Impel hoofdschout van Weesp. Hij wilde met dit bedrijf aanzien en inkomen verwerven. Het succes ging even snel als het kwam. Hooguit zes jaar bloeide de fabriek, maar leverde in die tijd wel fraaie stukken porselein af. Door hoge productiekosten en concurrentie ging de Weesper porseleinfabriek al in 1770 failliet. De grootste collectie Weesper porselein is te zien in het gemeentemuseum van Weesp. De collectie bestaat grotendeels uit een schenking van Baron van Heeckeren van Waliën, afstammeling van Gronsveld. Weesper porselein is pâte-dure porselein, zuiver wit, met een zeer dichte scherf en van Meissen-kwaliteit. Modelleurs: Nicolas-Francois Gauron, Louis-Victor Gerverot, Lunéville, Marchand, Theodoor Onkruyd.

De productie omvatte; -ornamenteel porselein met een uitbundige decoratie op glazuur, -witte theeserviezen met rocailleversieringen en reliëf, -beeldjes van blank geglazuurd porselein. Weesper porselein werd gemerkt met twee gekruiste zwaarden plus bollen. De zwaarden en bollen waren afkomstig uit familiewapens van de graaf en echtgenote.

Weimar

Weimar-Porzellan, Christian-Speck-Straße 5, 99444 Blankenhain www.weimar-porzellan.de

Wedgwood

Bekende Engelse fabrikant van hoogwaardig aardewerk en porselein. Zie: www.wedgwood.co.uk Josiah Wedgwood, Barlaston, Stoke-on-Trent, ST12 9ES, Engeland.

Het porselein is heel geschikt voor op-glazuur schilderen.

Sommige van hun aardewerk producten, zoals Queens en Creamware, "versuikeren" bij branden op 800°C.

Westfield House(international china painting school)

Bekende Engelse porseleinschilder school. Publiceren ook een goed tijdschrift over porselein schilderen. Leveren ook materialen.

Zie: www.westfieldhouse.co.uk Westfield House, North Ave, Wakefield, West Yorkshire, WF1 3RX, Engeland.

Winterling

Grote porseleinfabriek. Am Bahnhof 1, 95168, Marktleuthen, Duitsland.

Zie: http://www.heinrich-winterling-marktleuthen.de/

Wipe out

Rubber in houder om natte verf weg te nemen. Wordt in de Amerikaanse "soft look" techniek gebruikt om licht effecten aan te brengen. Zoals bijvoorbeeld voor de bloemblad randen van rozen. Daarna worden altijd met een "bunny brush" de te scherpe randen wat verzacht.

X

Xyleen, xylol

Dimethylbenzeen C₆H₄(CH₃)2.C₈H₁₀.

Oorspronkelijk gewonnen door hout zuurstofvrij te destilleren.

De naam komt van het Griekse woord Xulon dat hout betekent.

Xyleen is een goed oplosmiddel voor oliën. Boven 32°C kunnen ontplofbare damp/lucht mengsels worden gevormd, zorg voor goede afzuiging, ademhalingsbescherming, handschoenen en veiligheidsbril.

Voorkom blootstelling van zwangere vrouwen! Niet eten, drinken of roken tijdens het werken met xyleen.

Y

Yttrium

Yttrium is een element uit de groep "zeldzame aardmetalen". Ondanks de hoge prijs worden elementen uit deze groep steeds meer gebruikt om pigmenten voor de glas en keramische industrie te maken. Yttrium geeft in combinatie met chroom en een aluminiumoxide basis glazuur een prachtige transparante briljant rode kleur in oxiderende brand.

Z

Zilver

Edelmetaal dat evenals goud op porselein aangebracht kan worden. Voor gebruik vergelijkbaar met goud. Vaak met toevoeging van platina in het zilver om geelverkleuring tegen te gaan.

Zoutglazuur

Methode waarbij (keuken)zout over de nog zeer hete gebakken keramiek wordt gestrooid en daardoor een glazuurlaag gaat vormen. Door pottenbakkers nog wel gebruikt.

Zwart porselein

Porselein zwart gekleurd met cobalt en mangaan oxiden en gebrand op 1200-1350°C. Rosenthal in Selb bracht dit ca. 1970 op de markt.

Zwart steengoed

(Egyptian Black Basalt, Black Basalt, Black stoneware.)

Steengoed door en door zwart gekleurd met cobalt en mangaan oxiden en gebrand op 1200-1315°C tot gedeeltelijk gesinterd.

Josiah Wedgwood bracht het in 1774 op de markt.

Cirkelverdeling

Vaste armsteun. Werktekening boven en onderblad.

Vaste armsteun. Werktekening zijkanten.

Opvouwbare armsteun (top plaat)

Opvouwbare armsteun (ondersteuningen)

Opvouwbare armsteun (onder aanzicht)

Keramiekfabrikage.